Kminek, majeranek, kolendra i koper: apteczka z kuchennej półki

Kminek, majeranek, kolendra i koper stoją na kuchennej półce, a w piśmiennictwie zielarskim stosuje się je także przy wzdęciach i kłopotach z trawieniem ^[1][2][3][4]. Przy kminku, kolendrze i koprze zielarze sięgają po owoce, czyli te same drobne „nasionka”, które trafiają do kapusty, sosów i chleba ^{[5][3][6][7][8]}. Z majeranku korzysta się jako z ziela (nadziemnej części rośliny), które poza kuchnią trafia do ziołowych mieszanek na trawienie ^[2].

Kminek: od kapusty do naparu

Kminek zwyczajny (Carum carvi) dawniej nazywano karolkiem ^[8][9]. Jego nasiona dodawano do kiszonej kapusty i sosów, a wiosną jadano nawet liście i korzenie jako jarzynę ^[7]. Według piśmiennictwa zielarskiego zmielony kminek przechowywany zbyt długo traci olejek i nabiera nieprzyjemnego smaku ^[10]. W przeglądzie badań nad pieczywem dodatek sproszkowanego kminku sprzyjał powstawaniu akrylamidu (niepożądanej substancji, która tworzy się podczas pieczenia) ^[11].

W zielarstwie owoce kminku stosuje się przy wzdęciach, odbijaniu, bólach brzucha i lekkich zaparciach ^[1]. W poradnikach zielarskich przypisuje się im łagodzenie skurczów jelit i lekkie pobudzanie wydzielania soków trawiennych ^[5][1]. Kminek uchodzi tam za typowy środek wiatropędny, czyli ułatwiający odchodzenie gazów ^[5][1]. Tradycyjnie pije się napar z rozdrobnionych owoców po posiłkach, a sproszkowane owoce podaje się w miodzie lub powidłach ^[5]. Źródła zielarskie zalecają raczej łączenie kminku z innymi ziołami, na przykład z rumiankiem, miętą pieprzową czy koprem włoskim ^[5].

Olejek kminkowy to coś innego niż przyprawa: doustnie podaje się go tylko jako składnik gotowych preparatów ^[1]. Według poradników zielarskich przetwory z kminku przyjmowane w zalecanych dawkach nie działają toksycznie ^[1]. W jednym badaniu porównywano kobiety z nadwagą, które piły wodny wyciąg z kminku, z kobietami, które dostawały preparat obojętny ^[9]. Przez 12 tygodni nie zauważono u nich niekorzystnych zmian w ciśnieniu, tętnie ani w badaniach krwi i moczu ^[9].

Majeranek: nie tylko do żurku

Majeranek ogrodowy (Majorana hortensis) jest przyprawą i jednym ze składników ziół prowansalskich ^[12][13][14]. Dawniej liczył się nie tylko w garnku, ale też jako lek, a w nowszych pracach zielarskich bywa coraz częściej pomijany ^[14].

W poradnikach zielarskich ziołu majeranku przypisuje się hamowanie nadmiernej fermentacji w jelitach i działanie wiatropędne ^[2]. Te same źródła podają, że tylko słabo pobudza wydzielanie soku żołądkowego i słabo rozkurcza jelita ^[2]. Majeranek tradycyjnie trafia do wiatropędnych mieszanek ziołowych przy przemijających zaburzeniach trawienia ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się też picie mocnego naparu z majeranku przy niestrawności, wzdęciach i biegunce ^[14].

Kolendra: liście do sałatki, owoce do naparu

Kolendra siewna (Coriandrum sativum) ma w kuchni dwa oblicza: świeże zielone liście do sałatek i sosów oraz owoce do zup, mięs, piernika i chleba ^[8]. Według piśmiennictwa zielarskiego owoce rozciera się w moździerzu albo miele tuż przed użyciem, bo szybko tracą lotne składniki ^[10].

W zielarstwie owoce kolendry stosuje się przy niestrawności, braku apetytu, wzdęciach i bólach brzucha z wzdęć ^[15][3]. W poradnikach przypisuje się im pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i łagodzenie skurczów jelit ^[3]. Zwykle są składnikiem mieszanek, na przykład mieszanki „czterech nasion” z koprem włoskim, anyżem i kminkiem ^[15]. Napar przygotowuje się z rozgniecionych owoców i tradycyjnie pije przed posiłkami ^[15].

Koper: owoce zamiast koperku

Koper ogrodowy (Anethum graveolens) to jadalne, aromatyczne zioło uprawiane od starożytności ^[16]. W zielarstwie sięga się po jego owoce ^[6][4]. Koper włoski to inna roślina, którą w mieszankach wymienia się osobno ^[6][1].

W poradnikach zielarskich owocom kopru przypisuje się rozkurczanie mięśni przewodu pokarmowego i pobudzanie wydzielania soku żołądkowego ^[4]. Napar z owoców stosuje się głównie jako środek wiatropędny przy zaburzeniach trawienia ^[4]. U młodzieży i osób starszych sięga się po niego w łagodnej niestrawności ^[6]. W piśmiennictwie podaje się, że dla dorosłych zalewa się 1/2–1 łyżki rozdrobnionych owoców szklanką wrzątku i pije napar po posiłkach ^[4].

Na co uważać: olejki, pleśnie i witamina B1

Owoce kolendry zawierają substancję, która przy długotrwałym stosowaniu prowadzi do niedoboru witaminy B1 ^[15]. W takich przypadkach źródła zalecają uzupełnianie tej witaminy ^[15]. W części sklepowych próbek kolendry jako przyprawy stwierdzono ochratoksynę A (toksynę wytwarzaną przez pleśnie) ^[17]. Olejek kolendrowy na skórze wywołuje lekkie zaczerwienienie i podrażnienie ^[15].

Według poradników zielarskich przetwory z owoców kopru w zalecanych dawkach nie wywołują szkodliwych objawów ^[4]. Owoce kopru i wodny wyciąg z kminku tradycyjnie podaje się kobietom karmiącym piersią, aby zwiększyć ilość mleka ^[4][5]. Składniki owoców kopru przechodzą do mleka i działają na karmione niemowlę ^[4][6].

Dzieci i nastolatki

Owoce kopru stosuje się tradycyjnie u niemowląt i małych dzieci przy wzdęciach, bólu brzucha od gazów, odbijaniu i czkawce ^[6]. Według poradników zielarskich owoce kopru jako środek wiatropędny nie wywołują szkodliwych działań ubocznych i można je podawać nawet niemowlętom ^[6]. Dla dzieci napar z kopru przygotowuje się słabszy niż dla dorosłych i podaje łyżkami, zależnie od wieku, tuż po posiłkach ^[4].

Owoce kminku opisuje się przy zaburzeniach trawienia u dzieci i młodzieży, a małym dzieciom podaje się przetwory z samego owocu kminku ^[5][1]. Źródło nie określa granicy wieku. Ziele majeranku wchodzi w skład wiatropędnych mieszanek dla dzieci, na przykład z rumiankiem i owocem kopru ogrodowego ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Owoce kminku zawierają do 8,2% olejku eterycznego, w którym do 75% stanowi karwon (główny składnik tego olejku) ^[1]. Olejek z owoców kopru ogrodowego zawiera 40–60% karwonu, dlatego koper i kminek bywają wymieniane jako surowce o podobnym olejku ^[4][18]. W olejku z owoców kolendry dominuje linalol, którego jest do 70% ^[15]. W poradnikach zielarskich linalolowi przypisuje się rozkurczanie mięśni przewodu pokarmowego i działanie uspokajające ^[15]. Ziele majeranku zawiera do 2,5% olejku eterycznego i do 9% garbników (substancji o działaniu ściągającym) ^[2].

W badaniu z grupą porównawczą 70 kobiet z nadwagą piło przez 12 tygodni wodny wyciąg z kminku po 30 ml dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo preparat obojętny ^[9]. Badano sam wyciąg, a nie przyprawę; autorzy piszą, że wyciąg wydaje się nie wywoływać działań niepożądanych ^[9]. W 20 z 50 sklepowych próbek kolendry stwierdzono ochratoksynę A w ilości powyżej 10 µg/kg ^[17]. W przeglądzie 7 badań olejek kolendrowy działał przeciwbakteryjnie wobec bakterii, które mogą zanieczyszczać żywność ^[19]. W piśmiennictwie napar z kminku opisuje się jako 1 łyżkę rozdrobnionych owoców zalaną 1½ szklanki wody ^[5].