Arnika górska na siniaki: tylko na skórę, nigdy do picia

Arnika górska (Arnica montana) rośnie dziko w polskich górach i na pogórzu, na łąkach, polanach i w widnych lasach ^[1]. Jej kwiaty od dawna trafiają do okładów stosowanych na siniaki, stłuczenia, krwiaki i obrzęki po urazach ^[2][3]. Arnika jest też popularnym składnikiem preparatów homeopatycznych, po które sięga się przy bólu i stanach zapalnych, także po operacjach ^[4][5].

Chroniona roślina z górskich łąk

Poza górami arnika górska występuje w Polsce także w północno-wschodniej części kraju ^[1]. Kwitnie od czerwca do sierpnia i jest objęta ochroną, ale można ją uprawiać w ogrodach ^[1]. Surowiec na rynku europejskim pochodzi głównie z Hiszpanii, Szwajcarii, Włoch i krajów dawnej Jugosławii ^[1].

W zielarstwie korzysta się przede wszystkim z kwiatów, czyli koszyczków (kwiatostanów, które wyglądają jak pojedynczy kwiat) ^[6][7]. Kwiat arniki bywa podrabiany kwiatem nagietka, mniszka albo niektórych gatunków jastrzębca ^[1].

Okłady i maści na stłuczenia i siniaki

Tradycyjnie arnikę stosuje się zewnętrznie na siniaki, skręcenia, zwichnięcia, krwiaki i obrzęki po urazach ^[2][7]. Wśród tradycyjnych zastosowań wymienia się także wylewy krwi pod skórą, czyraki i odczyny po ukąszeniach owadów ^[3][2]. Sięgano po nią również przy bólach mięśni i stawów oraz przy zapaleniu żył powierzchownych ^[2][7].

Najczęściej opisywaną postacią są okłady z rozcieńczonej nalewki z kwiatów, przykładane na wybroczyny, obrzęki i miejsca objęte stanem zapalnym ^[8][7]. W piśmiennictwie podaje się, że do użytku zewnętrznego nalewkę rozcieńcza się zwykle pięciokrotnie wodą ^[9]. Do okładów i kompresów przygotowywano też odwar z kwiatów z dodatkiem gliceryny i octu ^[3][6]. Opisywano również okłady z naparu i z octu arnikowego ^[1]. Nalewka z arniki wchodzi w skład maści arnikowej ^[1].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się substancjom z kwiatów arniki to, że przenikają przez skórę i wzmacniają ściany drobnych naczyń krwionośnych ^[3][6]. Według tych opisów zielarskich przy stłuczeniach ograniczają one wydostawanie się płynu z naczyń, ułatwiają wchłanianie obrzęku i zmniejszają jego bolesność ^[6][3].

Uszkodzona skóra i otwarte rany

Arniki nie stosuje się na uszkodzoną skórę ani w pobliżu oczu i ust ^[2]. Przeciwwskazaniem są też otwarte i krwawiące rany, oparzenia trzeciego stopnia, rozległe otarcia naskórka i ostre stany zapalne skóry ^[3][6]. Kwiaty arniki przyłożone na otwartą ranę mogą wywołać podrażnienie, gorączkę, a nawet ropienie ^[3]. Długie leczenie uszkodzonej skóry arniką może wywołać zapalenie skóry z obrzękiem i krostami ^[2].

Przedłużone stosowanie arniki może prowadzić do wyprysku (swędzącego, zaczerwienionego zapalenia skóry) ^[2]. Zbyt stężone preparaty mogą uszkadzać skórę aż do powstania pęcherzy lub martwicy (obumierania tkanki) ^[2]. U kobiet karmiących piersią arniki nie stosuje się w pobliżu brodawki sutkowej ^[2].

Kiedy skóra reaguje uczuleniem

Arnika może u niektórych osób wywołać uczulenie ^[1]. U osób, które mają kontakt z kwiatami arniki, opisywano zapalenie skóry z alergii opóźnionej, pojawiającej się po pewnym czasie od kontaktu ^[10]. W przeglądzie starszego piśmiennictwa zebrano ponad 100 przypadków kontaktowego zapalenia skóry z uczulenia na arnikę, głównie po samodzielnym leczeniu nalewką ^[9]. Za uczulające działanie odpowiadają m.in. laktony seskwiterpenowe (grupa substancji obecnych w kwiatach) i prawdopodobnie inne składniki ^[9][10]. Jedna z substancji arniki, helenalina, w badaniach na zwierzętach uczulała skórę ^[2].

Maści i plastry z arniką uznaje się za znacznie rzadziej wywołujące reakcje skórne niż nalewki, kremy, mydła czy płyny ^[9]. Przy pierwszych oznakach zapalenia skóry stosowanie arniki się przerywa, a u osób uczulonych na arnikę jest ona przeciwwskazana ^[2].

Dlaczego arniki się nie pije

Arniki nie wolno przyjmować doustnie ^[2]. Po połknięciu produktów z arniką opisywano ciężkie zapalenie żołądka i jelit, nerwowość, przyspieszone bicie serca, osłabienie mięśni, a nawet zgony ^[10]. Zbyt duże dawki przyjęte doustnie wywołują ból głowy i brzucha, wymioty, biegunkę oraz osłabienie pracy serca i oddychania ^[3]. Opisano zgon po wypiciu nalewki arnikowej ^[2].

W jednym opisanym przypadku młody mężczyzna omyłkowo wypił herbatę z liści i kwiatów arniki ^[9]. Wkrótce potem miał bóle mięśni, ból głowy, dreszcze, wysoką temperaturę ciała i szybkie bicie serca, a jego leczenie wymagało kroplówek i leków podnoszących ciśnienie ^[9]. Po spożyciu arniki w celu wywołania poronienia zgłaszano niewydolność wielu narządów ^[2].

W dawnym piśmiennictwie, które opisywało doustne stosowanie arniki, przeciwwskazaniem były stany zapalne żołądka i jelit, krwawienia z przewodu pokarmowego i okres po zawale serca ^[3][6]. Doustne stosowanie arniki uznawano też za przeciwwskazane przy leczeniu glikozydami naparstnicy lub strofantyną (lekami nasercowymi) ^[3][6]. Krwawienia wewnętrzne wykluczają stosowanie arniki ^[7].

Ciąża i karmienie piersią

Arnika przyjmowana doustnie w ciąży niesie wysokie ryzyko uszkodzenia płodu ^[2]. Zgłaszano poronienia po przedawkowaniu przyjętej doustnie nalewki lub naparu z arniki ^[2]. U kobiet karmiących piersią doustne stosowanie arniki jest przeciwwskazane, a dopuszcza się wyłącznie użycie zewnętrzne ^[2][9].

Homeopatia a zioła: co pokazały badania

Preparaty homeopatyczne przygotowuje się według zasad homeopatii, przez wielokrotne rozcieńczanie substancji wyjściowej, więc różnią się od nalewek i maści zielarskich. Homeopatyczna arnika jest szeroko stosowana przy bólu i stanach zapalnych, także po operacjach ^[4].

W przeglądzie wielu badań homeopatyczna arnika wypadała lepiej niż placebo (preparat bez substancji czynnej) przy bólu, obrzęku i siniakach po urazach i operacjach ^[4]. Wyniki wyraźnie różniły się jednak zależnie od dawki i rodzaju preparatu ^[4]. W jednym badaniu u zdrowych ochotników homeopatyczna arnika nie zmieniła wyraźnie wyników badań krzepnięcia krwi ^[11]. W innym badaniu homeopatyczna mieszanka arniki z inną rośliną nie wpłynęła na krwawienie ani stan zapalny po operacji zastawki serca ^[5].

W jednym badaniu 10 wytrenowanych mężczyzn smarowało uda po ciężkim treningu okładem z błota z mentolem i arniką albo preparatem bez substancji czynnej ^[12]. Po okładzie z arniką mięśnie bolały mniej, a siła mogła wracać szybciej, ale badano gotową mieszankę, a nie samą arnikę ^[12].

Dzieci i nastolatki

U dzieci arnikę stosuje się wyłącznie zewnętrznie ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Koszyczki arniki zawierają m.in. flawonoidy (barwniki roślinne), około 0,15% olejku eterycznego, trójterpeny, karotenoidy, fitosterole i laktony seskwiterpenowe (substancje, z którymi wiąże się uczulające działanie arniki) ^[3][6][9]. Laktonów seskwiterpenowych jest w kwiatach arniki górskiej od 0,3 do 1% ^[1]. Skład wyciągów z arniki zależy od miejsca, w którym rosła roślina ^[10]. W przeglądzie piśmiennictwa opisano dla wyciągów z arniki działanie przeciwbakteryjne, przeciwgrzybicze, przeciwutleniające i przeciwzapalne ^[13].

Helenalina i jej octan uczulały skórę świnek morskich w stężeniach 0,1–1,0% ^[2]. Jeden z wyciągów eterowych z arniki silnie uczulał skórę tych zwierząt ^[2]. Szkodliwość helenaliny dla komórek silnie zależy od poziomu glutationu (naturalnej substancji ochronnej w wątrobie), który helenalina szybko wyczerpuje nawet w niskich stężeniach ^[9]. U myszy pojedyncza dawka helenaliny podnosiła we krwi m.in. stężenie mocznika i wskaźniki pracy wątroby ^[2]. W teście na bakteriach wyciąg z arniki działał mutagennie (uszkadzał materiał genetyczny), być może z powodu zawartych w nim flawonoidów ^[10]. W ocenie bezpieczeństwa uznano, że dostępne dane nie wystarczają, by potwierdzić bezpieczeństwo wyciągów z arniki w kosmetykach ^[10].

Spożycie 70 g nalewki arnikowej doprowadziło do śmierci z powodu skurczów żołądka ^[2]. 19-letni mężczyzna po omyłkowym wypiciu herbaty z arniki po 2 godzinach miał m.in. dreszcze, przegrzanie organizmu, przyspieszone tętno i niskie ciśnienie, a wypisano go po 6 dniach ^[9].

W badaniu okładu błotnego z mentolem i arniką wzięło udział 10 mężczyzn, a każdy z nich w różnym czasie stosował okład i placebo ^[12]. Okład nakładano 4 razy w ciągu 45 godzin po treningu na skórę nad mięśniem przednim uda ^[12]. Bolesność mięśni była mniejsza przy okładzie, siła mierzona w wolnym wypychaniu nogami wracała szybciej, a grubość mięśni się nie zmieniała; autorzy piszą, że okład może przyspieszać regenerację ^[12]. Przegląd badań nad homeopatyczną arniką podkreśla duże różnice wyników zależnie od dawki i preparatu i sugeruje, że w niektórych stanach może ona być alternatywą dla NLPZ (leków przeciwbólowych i przeciwzapalnych, np. ibuprofenu) ^[4]. Badanie wpływu homeopatycznej arniki na krzepnięcie krwi prowadzono u zdrowych ochotników, z których każdy przyjmował kolejno arnikę i placebo ^[11].

W piśmiennictwie podaje się odwar do okładów z ½ łyżki kwiatów na 2 szklanki ciepłej wody, gotowany 5 minut, cedzony po 10 minutach, z dodatkiem 50 g gliceryny i łyżeczki octu ^[3][6]. Do okładów i przemywania nalewkę arnikową rozcieńcza się do 10–25%, a w maściach i żelach stanowi ona najwyżej 20% ^[7]. Komisja E (niemiecki zespół oceniający zioła) oceniła pozytywnie zewnętrzne stosowanie arniki przy urazach, dolegliwościach mięśni i stawów, czyrakach, ukąszeniach owadów i zapaleniu żył powierzchownych ^[2]. W Australii doustne stosowanie arniki jest ograniczone, z wyjątkiem produktów homeopatycznych, a zewnętrzne nie podlega ograniczeniom ^[2].