Berberyna i berberys: co wiadomo o cukrze, tłuszczach i wadze

Berberys zwyczajny (Berberis vulgaris), dawniej zwany kwaśnicą, to krzew ozdobny o czerwonych owocach, spotykany w ogrodach i miastach ^[1][2][3]. Z jego korzenia i kory pochodzi berberyna (substancja z grupy alkaloidów), dziś szeroko stosowana jako wyciąg roślinny ^[4][5]. Badania u ludzi najczęściej dotyczyły jej wpływu na tłuszcze we krwi i na wrażliwość organizmu na insulinę ^[4].

Krzew z ogrodu w dawnym zielarstwie

Berberys ma długą historię w medycynie ludowej, między innymi w Iranie ^[4]. Tradycyjnie stosowano go przy dolegliwościach wątroby i pęcherzyka żółciowego ^[6]. Kora berberysu to gorzki surowiec, któremu przypisywano ochronę przed zakażeniami jelit i wątroby ^[7]. Liść stosowano też przy zapaleniu dróg żółciowych, kamicy żółciowej, niestrawności i kamicy moczowej ^[8]. Berberys bywał również tradycyjnie używany jako środek odkażający drogi moczowe ^[9].

Owoce berberysu trafiają do kuchni, na przykład jako dodatek do owsianki, a także do nalewek ^[1]. W piśmiennictwie podaje się odwar z łyżki rozdrobnionych owoców na szklankę wrzątku, opisywany jako witaminizujący i lekko moczopędny ^[8]. Dojrzałe, czerwone owoce zawierają bardzo mało berberyny, więcej mają owoce niedojrzałe i kora ^[1].

Moda na berberynę i porównania do leków

Berberynę zawiera nie tylko berberys, ale też wiele innych roślin ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się jej poprawę wrażliwości na insulinę, obniżanie cukru we krwi i korzystny wpływ na cholesterol ^[1][10][4]. Surowce z berberyną bywają tam przedstawiane jako alternatywa dla syntetycznych leków obniżających cukier ^[11][10]. O tym, czy takie porównania mają podstawy, najwięcej mówią przeglądy wielu badań.

Cukier, tłuszcze i masa ciała w przeglądach badań

W takich badaniach porównywano osoby, które brały berberynę, z osobami, które jej nie brały ^[5]. Zbiorczy przegląd wykazał, że berberyna wpływała na cukier we krwi, insulinooporność, tłuszcze we krwi oraz wymiary i skład ciała ^[5]. Inne zestawienie przeglądów opisało poprawę większości ocenianych wskaźników w cukrzycy typu 2, zaburzeniach tłuszczów we krwi i zespole metabolicznym ^[12]. W jednym badaniu u osób z cukrzycą typu 2 lub insulinoopornością i przewlekłym zapaleniem wątroby berberyna obniżyła cukier na czczo i trójglicerydy ^[6]. Jednocześnie niemal wszystkie przeglądy oceniono jako niskiej albo bardzo niskiej jakości, dlatego autorzy zalecają ostrożność we wnioskach ^[12].

Działanie berberyny wymaga jeszcze potwierdzenia w dobrze zaplanowanych badaniach u ludzi ^[5]. W otyłości wyniki były słabsze: poprawę widziano tylko w nieco ponad połowie ocenianych wskaźników ^[12]. Dla kory berberysu brak dowodów skuteczności, a części rośliny zawierające berberynę wiążą się z ryzykiem ^[6].

Żołądek, jelita i inne działania niepożądane

Najczęstsze działania niepożądane berberyny dotyczą przewodu pokarmowego, na przykład zaparcia i biegunka ^[5]. Przegląd badań u ludzi opisuje te dolegliwości jako łagodne i występujące tylko u części osób ^[4]. W większych dawkach berberyna może powodować także zawroty głowy, krwawienia z nosa, duszność, nudności i podrażnienie żołądka ^[6]. Opisuje się też możliwe przypadki śmiertelne po przedawkowaniu berberyny, choć zatruć samym berberysem nie znano ^[6].

U dorosłych przetwory z berberysu w prawidłowych dawkach nie wywoływały szkodliwych działań ubocznych ^[8][13][6]. Po zjedzeniu owoców berberysu opisywano jednak wymioty i biegunkę, choć czerwone owoce nie zawierają alkaloidów ^[3]. Opisano też trzy przypadki zatrucia po zjedzeniu liści berberysu ^[3]. Berberys nie powinien niekorzystnie wpływać na prowadzenie pojazdów ^[3].

Berberys bywa uznawany za przeciwwskazany w biegunce ^[6]. Inne źródła uważają to przeciwwskazanie za nieuzasadnione, bo korę berberysu dawniej podawano przy przewlekłej biegunce ^[3]. Jako środek pobudzający odpływ żółci berberys może być niewłaściwy w ciężkich chorobach wątroby, ropnym zapaleniu pęcherzyka żółciowego i niedrożności jelit ^[3]. Ostrożność zaleca się przy niektórych żółtaczkach, na przykład w zespole Gilberta (dziedzicznej skłonności do podwyższonej bilirubiny, żółtego barwnika we krwi) ^[3].

Berberyna a leki

Berberyna może zwiększać stężenie cyklosporyny (leku stosowanego po przeszczepach) we krwi ^[6]. Może też nasilać działanie leków, które wypychają bilirubinę z połączeń z białkami krwi, na przykład fenylobutazonu (leku przeciwzapalnego) ^[3][6]. W piśmiennictwie opisuje się również, że berberyna może osłabiać działanie leków przeciwnowotworowych ^[6].

Ciąża, karmienie piersią i noworodki

Źródła zalecają unikanie roślin zawierających berberynę w ciąży i podczas karmienia piersią z powodu ryzyka żółtaczki u noworodków ^[6]. Berberys jest uznawany za przeciwwskazany we wczesnej ciąży i nie zaleca się go w ciąży ^[6]. Kora korzenia i łodygi berberysu może szkodzić płodowi lub noworodkowi, choć nie wiąże się jej z wadami rozwojowymi ^[3].

Berberyna przenika do mleka matek, które przyjmują rośliny z berberyną ^[3]. Stosowanie kory berberysu podczas karmienia piersią jest zdecydowanie odradzane ^[3]. Berberynę uważa się za przyczynę ciężkiego rozpadu krwinek czerwonych i żółtaczki u noworodków z dziedzicznym niedoborem pewnego enzymu ^[3]. Źródła zalecają też unikanie roślin z berberyną u noworodków z żółtaczką ^[6].

Dzieci i nastolatki

U dzieci, którym podawano berberynę przy biegunce, mogą wystąpić nudności ^[6]. U małych dzieci przetwory z berberysu mogą bardzo rzadko wywoływać przejściowe nudności ^[8][13]. Źródło nie określa granicy wieku.

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Liść, kora i korzeń berberysu zawierają alkaloidy (silnie działające związki roślinne) z trzech grup, wśród nich berberynę ^[13][8]. Kora korzenia zawiera do 13% alkaloidów, w tym do 6% berberyny, a kora łodygi jest uboższa (5,5% alkaloidów) ^[3].

Zestawienie 54 przeglądów objęło 70 wskaźników zdrowia w 9 chorobach ^[12]. Poprawę opisano w 92,59% wskaźników cukrzycy typu 2, 100,00% wskaźników zaburzeń tłuszczów i 57,14% wskaźników otyłości (4 z 7) ^[12]. Tuż obok tych wyników autorzy podają, że tylko 1 przegląd miał wysoką jakość, 8 niską, a 45 bardzo niską ^[12]. W ocenie pewności dowodów 8 wyników uznano za wysokiej jakości, 22 za umiarkowanej, a 110 za niskiej ^[12]. Drugie zestawienie objęło 11 przeglądów badań z grupą porównawczą, a jego autorzy wskazują na potrzebę lepszej metodyki ^[5]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przeglądy wykazały spadek hemoglobiny glikowanej (wskaźnika średniego cukru z ostatnich miesięcy) o ok. 0,5–0,7% ^[11]. Wskazuje się tam też brak badań z grupą porównawczą w cukrzycy typu 1 ^[11]. We wspomnianym pojedynczym badaniu podawano berberynę w dawce 1000 mg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 2 miesiące; obniżyły się też wskaźniki uszkodzenia wątroby ^[6].

W dwóch badaniach ostrej biegunki bakteryjnej berberyna w dawkach 0,8–1,2 g/dobę (dawki użyte w badaniach, nie zalecenie) była dobrze tolerowana ^[3]. Listę działań niepożądanych, w tym zapalenie nerek i zaburzenia dróg moczowych, podaje się dla dawek berberyny powyżej 500 mg ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że z dawki przyjętej doustnie do krwi trafia tylko 0,5–1% berberyny ^[11]. Przypisuje się jej tam też hamowanie enzymu rozkładającego jelitowe hormony, które pobudzają wydzielanie insuliny ^[10]. U myszy berberyna hamowała enzymy wątroby, które rozkładają wiele leków ^[6]. Przegląd z 2001 roku zakwestionował związek przyczynowy z żółtaczką noworodków w przypadku chińskiej rośliny Coptis chinensis ^[3]. Alkoholowy wyciąg z kory gałęzi i łodygi berberysu nasilał kurczliwość macicy badanej w laboratorium ^[3]. Niemiecka Komisja E wydała dla kory berberysu negatywną monografię ^[6].