Bez czarny: kwiat na napar, owoc na sok i czego nie jeść na surowo

Bez czarny (Sambucus nigra) to krzew albo niewielkie drzewko dorastające do ok. 8 m, często spotykane na miedzach, skrajach lasów, przy rowach i nad rzekami ^[1]. Kwitnie od drugiej połowy maja do czerwca, a w zielarstwie wykorzystuje się zarówno jego kwiat, jak i owoc ^[1]. Kwiat od dawna trafia do gorących naparów przy przeziębieniu, a z owoców robi się soki i powidła ^[2][3].

Kwiat: majowy surowiec na przeziębienie

Kwiat bzu czarnego stosuje się tradycyjnie jako łagodny środek napotny przy przeziębieniu, najczęściej w postaci gorących herbatek ^[2][4]. W chorobach przebiegających z gorączką podawano go jako środek napotny, a pomocniczo także moczopędny ^[4]. Opisywany jest też jako zioło łagodzące nieżyty górnych dróg oddechowych, takie jak katar ^[2][1]. W piśmiennictwie zielarskim wśród wskazań wymienia się ponadto kaszel, nieżyt oskrzeli i gorączkę ^[1]. Działanie napotne przypisuje się w piśmiennictwie zielarskim pobudzaniu ośrodka, który reguluje wydzielanie potu ^[4].

Jako środek przeciwgorączkowy kwiat bzu opisywano już w niemieckich podręcznikach leczniczych z XIX wieku ^[5]. Polscy lekarze na przełomie XIX i XX wieku polecali napar z kwiatów bzu, lipy i rumianku w równych częściach jako łagodny środek napotny ^[5].

Napar, syrop i naleśniki z kwiatów

W piśmiennictwie zielarskim podaje się 1–2 łyżki rozdrobnionych kwiatów na szklankę wrzącej wody lub mleka ^[1]. Kwiaty zaleca się suszyć w ciemnym, dobrze przewietrzanym pomieszczeniu, by zachowały silny zapach i kremową barwę ^[1]. Według dawnej farmakopei niemieckiej wysuszony kwiat nie powinien mieć brązowej barwy ^[5].

Ze świeżych kwiatów przygotowuje się syrop: kwiaty gotuje się z wodą i kwaskiem cytrynowym, cedzi i słodzi cukrem ^[1]. Świeże kwiatuszki bez szypułek dodaje się też do ciasta naleśnikowego i smaży jak naleśniki ^[1]. Kwiat często trafia do mieszanek ziołowych napotnych i moczopędnych, np. z kwiatem wiązówki czy owocem róży ^[4].

Owoc: sok, syrop i powidła

Owoce bzu czarnego przerabia się na soki, syropy i powidła ^[6][3]. Sok wyciska się w sokowirówce albo gotuje owoce z wodą, przeciera przez sito i słodzi cukrem lub miodem ^[6]. Przetwory z małą ilością cukru się pasteryzuje, a gorący sok wlewa do wyparzonych butelek lub słoików ^[6].

Sok z owoców pije się tradycyjnie pomocniczo przy grypie, przeziębieniu, nerwobólach i lekkich zaburzeniach trawienia ^[3]. W piśmiennictwie podaje się porcje soku po 1–2 łyżki, a powidła spożywa się w tym samym celu po łyżeczce ^[3].

W piśmiennictwie zielarskim owocom przypisuje się wspomaganie usuwania szkodliwych substancji z organizmu przez zwiększanie pocenia i ilości moczu ^[4]. W nieco większych porcjach owoce mają według tych źródeł łagodnie przeczyszczać ^[4]. Powidła z jagód bzu stosowano dawniej do „przeczyszczenia krwi i nerek”, a przy biegunce zalecano żucie suszonych jagód ^[7].

Co pokazały badania nad grypą i przeziębieniem

W przeglądzie wielu badań preparaty z owoców bzu czarnego wyraźnie łagodziły objawy ze strony górnych dróg oddechowych, np. przy przeziębieniu i grypie ^[8]. W takich badaniach porównywano osoby, które brały preparat z bzu, z osobami, które go nie brały ^[8]. Inny przegląd ocenia dane ostrożniej: dwa wstępne badania u ludzi sugerują, że wodny wyciąg z owoców (badany w jednym preparacie) może być pomocny przy grypie ^[9]. Autorzy tego przeglądu podkreślają, że przed zalecaniem takich preparatów potrzebne są staranniej przeprowadzone badania ^[9]. Wyciąg z bzu czarnego opisywany jest w podręcznikach fitoterapii jako obiecujący przy przeziębieniu ^[2]. Badano gotowe preparaty z owoców, a nie napar z kwiatów ani domowy sok ^[8][9].

Czego nie jeść na surowo

Surowe owoce bzu czarnego zjedzone przez ludzi mogą wywoływać nudności i wymioty ^[10]. Źródła zalecają, by owoców nie jeść na surowo, lecz przed użyciem je zagotować, wysuszyć, przemrozić albo inaczej przetworzyć ^[11]. Jako powód podaje się glikozydy cyjanogenne (związki, z których może uwalniać się cyjanowodór) obecne w nasionach owoców ^[11]. Zjedzenie większej liczby owocostanów może wywołać zaburzenia żołądkowe ^[11].

Niedojrzałych owoców bzu czarnego nie stosuje się wcale, ponieważ zawierają sambunigrynę, czyli związek cyjanogenny ^[11]. Liście i zieloną skórkę gałęzi dawne zielarstwo wykorzystywało inaczej niż owoce: młode pogniecione listki i zeskrobaną skórkę stosowano na zapalenia ^[7]. Liście gotowane w mleku służyły do okładów na oparzenia i hemoroidy ^[7].

Na co uważać przy kwiecie i owocu

Kwiat i owoc w dawkach stosowanych leczniczo opisywane są jako niewywołujące działań szkodliwych ^[3]. Duże dawki kwiatu mogą jednak wywoływać nudności, biegunkę i oddawanie dużych ilości moczu ^[10]. W piśmiennictwie nie znaleziono doniesień o zatruciach ludzi kwiatem bzu czarnego ^[10]. Według obecnych danych przy kwiecie nie podaje się przeciwwskazań, ostrzeżeń ani środków ostrożności dotyczących łączenia z lekami ^[10].

Kwiat przyjmowało w ciąży niewiele kobiet i nie zauważono u nich szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne, a badań na zwierzętach brak ^[10]. Kwiat bzu czarnego jest opisywany jako zgodny z karmieniem piersią ^[10].

Dzieci i nastolatki

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że napar z kwiatu bzu na wodzie i mleku, osłodzony miodem, można podawać małym dzieciom ^[1]. Źródło nie określa granicy wieku.

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kwiat bzu czarnego zawiera flawonoidy (barwniki roślinne), kwasy fenolowe, garbniki, śluzy i ok. 0,03% olejku eterycznego ^[4][1]. Sole mineralne stanowią do 9% suszu kwiatu ^[4][3]. W kwiecie są też produkty rozpadu sambunigryny, czyli związku cyjanogennego, z powodu którego nie stosuje się niedojrzałych owoców ^[4][11]. W piśmiennictwie zielarskim słabe działanie moczopędne kwiatu przypisuje się flawonoidom, a jednemu z nich – uszczelnianie i uelastycznianie najdrobniejszych naczyń krwionośnych ^[3][4]. W dawnym wykazie składników bzu wymieniano w korze alkaloid (związek roślinny zawierający azot) nazywany „sambucyną” ^[7].

Przegląd wielu badań z 2019 roku objął łącznie 180 osób z badań z grupą porównawczą; przyjmowanie preparatów z owoców wyraźnie zmniejszało objawy górnych dróg oddechowych, a uśredniony efekt autorzy określili jako duży ^[8]. Autorzy tego przeglądu brali pod uwagę m.in. to, czy uczestnicy byli szczepieni, i co wywołało objawy ^[8]. Wcześniejszy przegląd z 2010 roku opisuje, że w badaniach na komórkach preparaty z owoców działały przeciwutleniająco i przeciwwirusowo ^[9]. Przydatność wodnego wyciągu z owoców przy grypie wspierały w nim badania na komórkach, dwa wstępne badania u ludzi i jedno badanie na szympansach; autorzy uznają te wyniki za obiecujące, ale wymagające solidniejszego potwierdzenia ^[9]. Owoc nie otrzymał pod koniec XX wieku monografii niemieckiej Komisji E z powodu niewystarczających danych, a kwiat ma jej pozytywną monografię ^[9][10].

Dla dorosłych podaje się typową dawkę 6–12 g suszonego kwiatu na dobę, także w naparze (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[10]. Dawna Farmakopea Polska VI podawała dla kwiatu w odwarach 3 g jednorazowo i 10 g na dobę (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[1]. U królików wyciąg alkoholowy z kwiatów podawany przez 3 dni nie wywoływał istotnych objawów toksycznych, m.in. zmian oddechu, tętna i składu krwi ^[10].