Brzoza na wiosnę: liście, sok i pączki w tradycji zielarskiej

Brzoza brodawkowata (Betula pendula) to drzewo, z którego zielarstwo wykorzystuje liście, wiosenny sok z pnia, a dawniej także pączki ^[1][2][3]. Liście od dawna należą do surowców moczopędnych, a sok zbierany wiosną uchodzi w tradycji za napój wzmacniający ^[4][2].

Co z brzozy trafia do zielnika

Liście zbiera się od maja do czerwca z dwóch gatunków: brzozy brodawkowatej, zwanej też zwisłą lub białą, oraz brzozy omszonej ^[5]. Liść brzozy jest surowcem farmakopealnym, czyli opisanym w urzędowym spisie surowców leczniczych ^[5]. Pączki zawierają więcej składników lotnych niż liście, ale tylko znikome ilości flawonoidów (barwników roślinnych) ^[2]. To właśnie z flawonoidami wiąże się w piśmiennictwie moczopędne działanie liści ^[3].

Liście w tradycji moczopędnej

Liść brzozy zalicza się do surowców moczopędnych, obok ziela (nadziemnej części rośliny) skrzypu i ziela nawłoci ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że przetwory z liści zwiększają ilość oddawanego moczu ^[2][3]. Z moczem ma się wtedy wydalać więcej sodu i chloru, czyli składników soli kuchennej, a także kwasu moczowego ^[2][3]. Takie działanie nazywa się saluretycznym, czyli wypłukującym sól z organizmu ^[3]. Liściom przypisuje się też słabe działanie napotne, u części osób w ogóle niezauważalne ^[2].

Wyciąg z liści wymieniano przy przewlekłych chorobach dróg moczowych, gdy wydziela się mniej moczu ^[3]. Wymieniano go także przy obrzękach w niewydolności serca i nerek oraz przy zatrzymywaniu w organizmie soli mineralnych ^[3]. Liść stosowano ponadto u chorych na dnę (chorobę związaną z nadmiarem kwasu moczowego), u których występowała też kamica nerkowa ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się wyciągom z liści także pomoc w rozkruszaniu złogów moczanowych i wypłukiwaniu piasku moczowego ^[5]. Wodnym i wodno-alkoholowym wyciągom przypisuje się tam również działanie przeciwobrzękowe i odkażające drogi moczowe ^[5].

Liść brzozy często trafia do moczopędnych mieszanek ziołowych, na przykład z zielem nawłoci, zielem skrzypu, owocem jałowca czy kwiatem bzu czarnego ^[3].

Napar, odwar czy krople

W piśmiennictwie podaje się napar z 1–2 łyżek rozdrobnionych liści, zalanych wrzątkiem i odstawionych pod przykryciem ^[5]. Taki napar wypija się małymi porcjami w ciągu dnia ^[5].

Opisywany jest też odwar: liście zalewa się wrzątkiem, krótko gotuje, odstawia i przecedza ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim spotyka się jednak opinię, że gotowanie może przyspieszać rozkład cennych składników liści, dlatego odwary bywają odradzane ^[5].

Sokiem z liści brzozy nazywa się płyn wyciśnięty ze świeżych, zmiażdżonych liści i utrwalony alkoholem ^[2]. To inny produkt niż wiosenny sok wypływający z pnia drzewa ^[2]. Sok z liści przyjmuje się w kroplach rozcieńczonych wodą, kilka razy dziennie ^[3][2][6]. Opisuje się go jako środek łagodnie moczopędny i słabo napotny, stosowany pomocniczo w chorobie reumatycznej ^[2].

Sok brzozowy – wiosenny napój z pnia

Naturalny sok brzozowy pozyskuje się wiosną z nawierconego pnia albo naciętych gałęzi ^[2][3]. W tradycji uważa się go za środek ogólnie wzmacniający i regulujący przemianę materii ^[2][3]. Przypisuje mu się też zapobieganie powstawaniu kamieni moczowych ^[2][3]. Stosowano go przy kamicy moczowej, zapaleniu nerek i pęcherza oraz dla wzmocnienia organizmu ^[2].

W piśmiennictwie opisuje się kurację, w której sok pije się kilka razy dziennie między posiłkami, łącznie 15 litrów na całą kurację ^[2]. Świeży sok szybko traci trwałość i nawet w lodówce wytrzymuje tylko kilka dni ^[2].

W medycynie ludowej sok brzozowy służył też do pielęgnacji skóry i włosów, a wewnętrznie jako środek wzmacniający i „czyszczący krew” ^[7]. Mieszano go ze spirytusem i wcierano we włosy, by je wzmocnić ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu również pobudzanie oddawania moczu i pocenia się ^[7].

Pączki, gałązki i dziegieć

Pączki brzozy nie działają moczopędnie i obecnie nie stosuje się ich w tym celu ^[3]. Zimą, gdy brak liści, dawne piśmiennictwo proponowało odwar z młodych gałązek, najlepiej z samych pędów, pity z miodem ^[8]. Dziegieć brzozowy to lepka, smolista substancja, którą można spotkać w niektórych szamponach i mydłach ^[1].

Liście brzozy a skóra

Przetwory z liści stosuje się pomocniczo w niektórych chorobach skóry: trądziku młodzieńczym, łojotokowym zapaleniu skóry i łuszczycy ^[2][3]. Zewnętrznie liście służą do obmywań i okładów przy zaczerwienieniu, wysychaniu i łuszczeniu się naskórka ^[3]. Wymienia się je także przy chorobach owłosionej skóry głowy i przy zapaleniu węzłów chłonnych ^[3].

Na co uważać

Obrzęki nóg czy twarzy mogą mieć wiele przyczyn, w tym choroby serca i nerek, które wymagają rozpoznania lekarskiego. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przetwory z brzozy w zalecanych dawkach nie wywołują działań niepożądanych ^[2]. Krajowe soki z liści, w odróżnieniu od zagranicznych, nie są standaryzowane, czyli mogą mieć różną zawartość składników ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Suszony liść brzozy zawiera 1,5–2,3% flawonoidów, m.in. hiperozyd, mirycetynę i luteolinę (odmiany barwników flawonoidowych) ^[2][3]. Zawiera też do 9% garbników katechinowych (substancji o działaniu ściągającym), saponiny tylko w młodych liściach, ślady olejku eterycznego, witaminę C i sole mineralne ^[2][3]. Spotyka się również dane o zawartości flawonoidów w liściach rzędu 3–7% ^[5]. Według Farmakopei Polskiej VI liść powinien zawierać nie mniej niż 1,5% flawonoidów w przeliczeniu na hiperozyd ^[5]. Liście mają wysoki stosunek potasu do sodu ^[9]. Betulina i kwas betulinowy (substancje z grupy trójterpenów) występują w liściach, ale w większym stężeniu w korze brzozy ^[5].

W dawnym piśmiennictwie świeżemu sokowi z liści przypisuje się nasilanie przesączania krwi w kłębuszkach nerkowych (drobnych filtrach nerki) i nieznaczne zwiększanie wydzielania żółci ^[2]. Część składników tego soku ma wiązać szkodliwe produkty przemiany materii w związki rozpuszczalne w wodzie, wydalane z moczem ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się flawonoidom i trójterpenom liści działanie przeciwzapalne i przeciwbólowe przez hamowanie enzymów uczestniczących w powstawaniu stanu zapalnego ^[5].

Dla soku z liści utrwalonego alkoholem podaje się 30–50 kropli w kieliszku wody 3–4 razy dziennie, 30 minut przed jedzeniem (dawka z dawnego piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[3]. Dla konserwowanego soku z brzozy opisuje się picie co najmniej 2 razy dziennie po 100–150 ml przez 2–3 tygodnie (dawka z piśmiennictwa zielarskiego, nie zalecenie) ^[5].