Chmiel – gorzka szyszka od piwa, snu i przekwitania

Chmiel zwyczajny (Humulus lupulus) to roślina, której szyszki od stuleci nadają piwu gorzki smak i chronią je przed zepsuciem ^[1]. W ziołolecznictwie te same szyszki tradycyjnie służą jako środek uspokajający i nasenny ^[2][3]. Dziś chmiel budzi zainteresowanie także z powodu fitoestrogenów, czyli roślinnych substancji podobnych do estrogenów, po które sięgają kobiety w okresie przekwitania ^[1][4].

Szyszki z żeńskich roślin

Chmiel należy do rodziny konopiowatych, do której zalicza się też konopie ^[5]. Szyszki rozwijają się na roślinach żeńskich ^[6]. Chmiel może rosnąć w miejscach wilgotnych, da się go też uprawiać w ogrodzie ^[6]. Szyszki można zbierać także z roślin dziko rosnących ^[7].

Szyszki pokrywają drobne gruczoły, które łatwo osypują się jako żółty lub brązowy proszek nazywany lupuliną ^[8][7]. Browarom zależy głównie na goryczy szyszek, a w zielarstwie najbardziej ceni się właśnie te gruczoły ^[8]. Gorycz piwu nadają związki zwane humulonami i lupulonami, które chronią też napój przed bakteriami i pleśnią ^[1]. Według dawnych źródeł suszone szyszki i lupulina zachowują właściwości lecznicze krótko, około roku ^[8][7].

Tradycja: nerwy, zasypianie i trawienie

Szyszki chmielu i lupulinę tradycyjnie stosowano przy zmęczeniu i wyczerpaniu nerwowym, nadmiernej drażliwości oraz trudnościach z zasypianiem ^[9][3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im utrudnianie dopływu bodźców do mózgu i działanie uspokajające ^[3][9]. Opisuje się tam także działanie nasenne, rozkurczowe i przeciwlękowe szyszek i lupuliny ^[7].

W mieszankach uspokajających chmiel tradycyjnie łączy się z korzeniem kozłka (waleriany), liściem melisy i zielem serdecznika (ziele to nadziemna część rośliny) ^[3][7]. W piśmiennictwie opisuje się mieszankę z szyszek chmielu, korzenia kozłka i kilku innych ziół, pitą po jedzeniu przy bezsenności, pobudzeniu nerwowym i niepokoju ^[9].

Według piśmiennictwa zielarskiego składniki uspokajające chmielu słabo rozpuszczają się w wodzie, dlatego napar działa przede wszystkim na trawienie ^[8][6]. Szyszki chmielu stosuje się tradycyjnie przy niestrawności, wzdęciach, odbijaniu i nadmiernej fermentacji w jelitach ^[3]. W piśmiennictwie podaje się przepis na napar z łyżki szyszek na szklankę wrzącej wody, pity przed posiłkiem dla poprawy trawienia i łagodnego uspokojenia ^[9].

Działanie uspokajające chmielu ocenia się jako łagodne, dlatego nie powinien on niekorzystnie wpływać na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn ^[10]. W depresji i w bezsenności z narastającym niepokojem we wczesnych godzinach porannych źródła zalecają unikanie ziołowych środków uspokajających, w tym chmielu ^[10]. Stosowanie takich środków powinno być też ograniczone w czasie ^[10]. W jednej z tradycji zielarskich depresja jest wręcz przeciwwskazaniem do chmielu, choć nie jest to pogląd powszechnie przyjęty ^[10].

Fitoestrogeny i przekwitanie

Gruczoły szyszek chmielu wytwarzają flawonoidy (barwniki roślinne), z których część działa podobnie do estrogenów ^[1]. Najsilniejszym znanym dotąd fitoestrogenem jest 8-prenylonaryngenina i to ona odpowiada głównie za estrogenne działanie chmielu ^[1][4]. Starsze kobiety sięgają po suplementy z chmielem jako po naturalną alternatywę dla hormonalnej terapii zastępczej, by złagodzić objawy przekwitania ^[4].

W dawnym piśmiennictwie zielarskim szyszki chmielu zalecano przy zaburzeniach nerwowych okresu przekwitania ^[9]. W piśmiennictwie fitoterapeutycznym podaje się też, że chmiel może łagodzić łagodne uderzenia gorąca w okresie menopauzy ^[11][6]. Przegląd badań klinicznych z 2021 roku ocenił jednak, że dostępne dane nie w pełni uzasadniają stosowanie chmielu przy objawach przekwitania ^[12].

Ze względu na działanie estrogenne długotrwałe stosowanie chmielu w okresie przekwitania nie jest zalecane bez konsultacji lekarskiej ^[6][4]. U kobiet lupulina może powodować obfitsze miesiączki, a niekiedy ich przyspieszenie ^[9].

Ksantohumol, składnik, który szybko znika

Ksantohumol to główny flawonoid tego rodzaju w resztkach szyszek pozostałych po warzeniu piwa ^[4]. Ma aktywność estrogenną, ale w świeżo zebranych szyszkach szybko zanika na skutek utleniania, nawet przy przechowywaniu w chłodzie ^[10].

W jednym badaniu u 20 dorosłych z aktywną chorobą Leśniowskiego-Crohna (przewlekłą chorobą zapalną jelit) porównywano osoby, które brały ksantohumol, z osobami, które go nie brały ^[13]. Ksantohumol był w tej grupie dobrze tolerowany i nie stwierdzono poważnych działań niepożądanych, które można by mu przypisać ^[13]. Badano czystą substancję w postaci suplementu, a nie napar z szyszek ani piwo ^[13].

Na co uważać

Opisano nadwrażliwość na chmiel po przyjmowaniu doustnym i po stosowaniu na skórę, a dotykanie świeżych roślin może wywołać reakcję alergiczną ^[9]. Reakcje po kontakcie, w tym pokrzywka, dotyczą zwłaszcza świeżych szyszek i pyłu chmielowego, są bardzo rzadkie i nie wywołują problemów z oddychaniem ^[10]. Nie przenoszą się też na nadwrażliwość na spożywane produkty z chmielu, takie jak piwo ^[10].

W ciąży szyszki chmielu przyjmowało niewiele kobiet i nie zauważono u nich szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne, a badań na zwierzętach brakuje ^[10]. Działanie estrogenne chmielu budzi w ciąży teoretyczne obawy, choć do takiego efektu potrzebne byłyby prawdopodobnie bardzo duże dawki ^[10]. Źródła zalecają, by w okresie karmienia piersią nie stosować chmielu bez konsultacji ze specjalistą ^[10]. Powodem ostrożności jest możliwe działanie uspokajające chmielu na karmione niemowlę ^[10].

Dzieci i nastolatki

Brak danych o stosowaniu chmielu u dzieci, choć nie oczekuje się działań niepożądanych ^[10]. Ze względu na działanie estrogenne ciągłe stosowanie wyciągów z chmielu nie jest zalecane u dzieci i młodzieży, zwłaszcza w okresie rozwoju ^[6].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Szyszki chmielu zawierają do 1,6% olejku eterycznego (głównie humulen i mircen), około 10% gorzkich związków żywicowych (humulon, lupulon), flawonoidy i do 5% garbników (substancji ściągających) ^[9][3]. Za główny związek uspokajający uważano 2-metylo-3-butenol, którego w szyszkach jest około 0,1% ^[9]. Lupulina zawiera do 30% żywic z humulonem i lupulonem oraz flawonoidy, w tym ksantohumol ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim część odprężającego efektu chmielu przypisuje się substancjom powstającym przy rozpadzie jego alfa-kwasów (gorzkich kwasów chmielowych) ^[6].

W organizmie ksantohumol może przekształcać się m.in. w izoksantohumol i 8-prenylonaryngeninę, a te flawonoidy szybko łączą się z kwasem glukuronowym ^[4]. Opisuje się też, że chmiel hamuje aromatazę (enzym wytwarzający estrogeny), co wiąże się z 8-prenylonaryngeniną ^[4]. Fenolowe związki chmielu są znane jako związki hamujące kilka enzymów wątroby, które rozkładają wiele leków ^[4]. W modelu doświadczalnym pobudzenie estrogenne nabłonka pochwy wymagało stężenia 100 µg/ml, około 500 razy większego niż w piwie ^[10].

Przegląd z 2021 roku dotyczący ziół stosowanych w okresie przekwitania uznał, że dostępne dane nie w pełni uzasadniają stosowanie chmielu, kozieradki, kozłka i soi w tym wskazaniu ^[12]. W badaniu z grupą porównawczą 20 dorosłych z aktywną chorobą Leśniowskiego-Crohna przyjmowało 24 mg czystego ksantohumolu na dobę (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo placebo (preparat bez substancji czynnej) przez 8 tygodni ^[13]. Uczestnicy przyjmowali preparat regularnie w ponad 95%, a zmiany w badaniach laboratoryjnych były niewielkie i przemijające w obu grupach ^[13]. W analizie 19 uczestników tego badania poprawa objawów u osób biorących ksantohumol wiązała się ze spadkiem wtórnych kwasów żółciowych i wzrostem jednej z substancji wyciszających stan zapalny, co według autorów sugeruje korzystny wpływ na środowisko jelit ^[14]. Typową dawkę suszonych szyszek chmielu, także w naparze, podaje się dla dorosłych jako 1,5–3 g na dobę (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[10]. W Niemczech chmiel ma pozytywną monografię Komisji E ^[10].