Czosnek pod lupą: co zostaje z legendy po badaniach

Czosnek pospolity (Allium sativum) to wieloletnia roślina przyprawowa i lecznicza, która pochodzi z Azji Środkowej ^[1]. Od dawna jest znany w medycynie ludowej jako środek na wiele dolegliwości ^[2]. Ciekawe jest to, ile z tej dawnej sławy zostaje, gdy zestawić ją z badaniami u ludzi.

Z kuchni do dawnych poradników

Główka czosnku składa się z kilku mniejszych cebul, które potocznie nazywa się ząbkami ^[1]. Jako warzywo zjada się nie tylko ząbki, ale też liście i kwiaty czosnku ^[1]. W kuchni czosnek się piecze, suszy, marynuje, kisi albo gotuje ^[1].

Zanim pojawiły się antybiotyki, czosnek powszechnie stosowano dla ochrony przed epidemiami chorób zakaźnych, takich jak cholera, dżuma czy grypa ^[3]. W medycynie ludowej świeży czosnek służył też do zwalczania pasożytów jelitowych, np. owsików ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim zalecano go przy przewlekłych nieżytach żołądka i jelit, wzdęciach i niedostatecznym wydzielaniu soków trawiennych ^[4][3]. Polecano go także przy nadciśnieniu i miażdżycy ^[3][2]. Przy przeziębieniu i grypie czosnek był i nadal bywa stosowany tradycyjnie w dużych ilościach ^[5][1].

W piśmiennictwie opisuje się na przykład rozdrobniony ząbek wypijany w pół szklanki mleka ^[4]. Inny dawny sposób to połknięcie pokrojonego w plasterki ząbka bez gryzienia, popicie wodą i zjedzenie wkrótce potem posiłku ^[3]. Oddech ma wtedy pozostawać bez czosnkowego zapachu ^[3]. Gdy czosnek miał działać w jamie ustnej, miazgę z ząbków kładziono na kromkę chleba z masłem i powoli żuto ^[3].

Co się dzieje, gdy rozgnieść ząbek

Nieuszkodzony ząbek zawiera alliinę – bezwonny związek siarki ^[6][1]. Gdy ząbek się kroi albo gniecie, z uszkodzonych komórek uwalnia się enzym allinaza (białko, które przyspiesza przemianę substancji) ^[3]. Allinaza zamienia alliinę w allicynę, która ma charakterystyczny czosnkowy zapach ^[3][4]. Allicyna rozpada się potem na kolejne wonne związki siarki ^[1]. W badaniach nad czosnkiem allicyna była wczesnym kandydatem na jego najbardziej aktywny składnik ^[7].

Sama alliina nie działa przeciwbakteryjnie, a allicynę opisuje się jako związek hamujący rozwój bakterii ^[1][3][2]. Różne postacie czosnku – świeży, suszony, zalany olejem czy olejek – mają odmienny skład i różną aktywność ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że najsilniejsze właściwości ma czosnek świeży ^[1]. Opisuje się tam również, że po zjedzeniu czosnku lotne związki siarki przenikają do płuc i są stopniowo wydychane ^[4].

Cholesterol i ciśnienie

Badania u ludzi najlepiej opisują wpływ wyciągów czosnkowych na cholesterol ^[8]. W takich badaniach porównywano osoby z podwyższonym poziomem tłuszczów we krwi, które brały wyciąg, z osobami, które go nie brały ^[8]. Według przeglądu wielu takich badań wyciągi z roślin czosnkowatych (np. czosnku) obniżały cholesterol całkowity i tak zwany zły cholesterol ^[8]. Autorzy przeglądu ocenili jednak pewność tych wyników jako niską i uznali, że potrzebne są lepsze badania ^[8]. Badano wyciągi, a nie czosnek jedzony na co dzień w kuchni ^[8].

W piśmiennictwie zielarskim czosnkowi przypisuje się rozszerzanie naczyń krwionośnych i obniżanie podwyższonego ciśnienia ^[2][3]. Przywołuje się tam pracę z 1994 r., która miała to działanie potwierdzać ^[9]. Według tego samego piśmiennictwa skuteczność preparatu czosnku zależy od sposobu wydobycia i utrwalenia jego składników ^[9].

Przeziębienie: jedno obiecujące badanie

Przy przeziębieniu czosnkowi przypisuje się działanie przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe ^[10]. Przegląd badań nad czosnkiem w przeziębieniu znalazł tylko jedno badanie, które spełniało jego wymagania ^[10]. Jego uczestnicy przez 12 tygodni przyjmowali preparat czosnku z allicyną albo pozorny preparat bez czosnku (placebo) ^[10]. W grupie czosnku przeziębień było mniej i łącznie mniej było dni choroby ^[10]. Gdy przeziębienie już się pojawiło, powrót do zdrowia trwał podobnie długo w obu grupach ^[10]. Przeziębienia zgłaszali sami uczestnicy ^[10]. Autorzy przeglądu uznali, że dowodów jest za mało, a przekonanie o skuteczności czosnku opiera się głównie na danych słabej jakości ^[10].

W piśmiennictwie zielarskim zwraca się też uwagę, by nie przeceniać przeciwdrobnoustrojowego działania czosnku ^[6]. Stężeń zabijających bakterie i grzyby nie da się według tego źródła osiągnąć po zjedzeniu czosnku, choć są realne przy stosowaniu miejscowym ^[6].

Skutki uboczne i na co uważać

Spożycie czosnku może powodować nieprzyjemny zapach z ust ^[5]. W badaniu nad przeziębieniem wśród działań niepożądanych opisano wysypkę i zapach ^[10]. W piśmiennictwie zielarskim czosnek uznaje się za bardzo mało toksyczny, a żołądek mogą podrażnić dopiero ilości wielokrotnie większe od leczniczych ^[4][3]. Duże dawki olejku czosnkowego mogą wywołać gwałtowne wymioty, biegunkę i zapalenie nerek ^[11]. Osoby z zespołem jelita drażliwego mogą źle znosić czosnek ^[12].

Świeży czosnek przyłożony do skóry działa żrąco i może powodować oparzenia, co potwierdzają opisy przypadków ^[11]. Dłuższy kontakt miazgi czosnku ze skórą wywołuje jej zaczerwienienie ^[4]. Olejek czosnkowy nie jest przeznaczony do stosowania na skórę, bo może ją podrażniać ^[5]. Rozgnieciony ząbek włożony do nosa może silnie podrażniać błonę śluzową i wywoływać łzawienie ^[5]. Czosnek może też uczulać, np. wywoływać zapalenie skóry albo pokrzywkę po kontakcie ^[11]. U osób pracujących z czosnkiem zdarzają się alergie zawodowe, w tym astma, często po wdychaniu pyłu czosnkowego ^[11].

Czosnek jest przeciwwskazany w ostrym nieżycie żołądka i jelit oraz przy niskim ciśnieniu krwi ^[4][3]. Przy dłuższym przyjmowaniu bezwonnego wyciągu z czosnku zaleca się kontrolę ciśnienia, zwłaszcza u osób z niskim ciśnieniem ^[3]. Czosnek zawiera związki siarki, które zakłócają wytwarzanie hormonów tarczycy ^[12]. Przy lekach przeciwzakrzepowych (np. aspirynie) zaleca się ostrożność, przy warfarynie (lek przeciwzakrzepowy na receptę) duże dawki czosnku są przeciwwskazane, a przed operacją odstawia się go 10 dni wcześniej ^[12][11].

Zwykłe spożywanie czosnku przez wiele kobiet w ciąży nie wiązało się z częstszymi wadami rozwojowymi ani innymi szkodami dla płodu ^[11]. W ciąży zaleca się jednak unikanie dużych dawek świeżego surowego czosnku i preparatów uwalniających allicynę ^[11]. W części piśmiennictwa czosnek uznaje się za przeciwwskazany w okresie karmienia piersią, choć inne źródła uznają go za zgodny z karmieniem ^[4][3][11].

Dzieci i nastolatki

Czosnku nie podaje się dzieciom poniżej 3 lat ^[11]. U starszych dzieci, poza możliwym łagodnym dyskomfortem żołądka i jelit, nie oczekuje się działań niepożądanych ^[11]. W badaniu u dzieci z astmą i alergią pokarmową czosnek wywoływał reakcję alergiczną najrzadziej spośród badanych pokarmów ^[11].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd z 2024 r. objął 28 badań z grupą porównawczą, z których 22 włączono do wspólnej analizy (lata publikacji 1981–2022) ^[8]. Wyciągi z roślin czosnkowatych obniżały cholesterol całkowity średnio o 15,2 mg/dL, a cholesterol LDL o 12,0 mg/dL, przy niskiej pewności dowodów ^[8]. Były to wyciągi, a nie zwykły czosnek jako przyprawa ^[8].

Jedyne badanie w przeglądzie o przeziębieniu objęło 146 osób, które raz dziennie przez 12 tygodni brały preparat czosnku z 180 mg allicyny (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo placebo ^[10]. W grupie czosnku odnotowano 24 przeziębienia wobec 65 w grupie placebo, a dni choroby było 111 wobec 366 ^[10]. Czas powrotu do zdrowia był podobny: 4,63 wobec 5,63 dnia ^[10]. Autorzy przeglądu uznali dowody za niewystarczające, bo opierały się na jednym badaniu ^[10].

Świeża cebula czosnku zawiera 0,35–1,3% alliiny, a z 1 mg alliiny powstaje 0,45 mg allicyny ^[1]. Destylacja z parą wodną daje 0,1–0,36% olejku, w którym przeważa disiarczek diallilowy (związek siarki) ^[4]. Czosnek zalany olejem roślinnym zawiera głównie inne związki siarki, m.in. ajoeny i winyloditiiny ^[1].

W badaniach na komórkach bakterii spośród 560 szczepów gronkowca złocistego, w większości opornych na wiele antybiotyków, tylko 50 nie reagowało na związki czynne czosnku ^[4]. Przegląd badań laboratoryjnych z 2024 r. wykazał, że wyciągi z czosnku hamują w probówce rozwój bakterii przenoszonych przez żywność, m.in. gronkowca złocistego ^[13]. Takie wyniki nie pokazują, jak czosnek działa w organizmie człowieka.

Typowa dawka czosnku w tabletkach lub kapsułkach dla dorosłych odpowiada 5–12 mg allicyny lub tiosulfinianów ogółem na dobę (dawka podawana w piśmiennictwie, nie zalecenie) ^[11]. W badaniach nad obniżaniem tłuszczów we krwi stosowano 3–15 g świeżego czosnku dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) i bywał on dobrze tolerowany ^[11]. Objawy toksyczne opisywano dopiero po zjedzeniu 600 g świeżych główek w ciągu doby ^[3]. W próbie pokarmowej porównywanej z placebo u 163 dzieci z astmą i alergią pokarmową czosnek wywołał reakcję alergiczną u 1,2% dzieci ^[11].