Czy herbatki ziołowe można pić codziennie? To zależy od rośliny

Herbatki ziołowe to popularny napój na całym świecie i zarazem dawny sposób podawania roślin leczniczych ^[1]. Czy można je pić codziennie, zależy jednak od rośliny. Dla części ziół nie opisano problemów przy długim stosowaniu, a dla innych źródła podają wyraźny limit czasu ^[2][3][4].

„Naturalne” nie znaczy „bez granic”

W fitoterapii zaleca się, by nie przyjmować długo tych samych preparatów ziołowych bez wyraźnej korzyści ^[5]. Przegląd badań nad herbatkami ziołowymi znalazł niewiele prac o ich skuteczności i bezpieczeństwie ^[1].

Długie przyjmowanie garbników (substancji o cierpkim, ściągającym smaku), np. częste picie mocnej herbaty, utrudnia wchłanianie witamin i soli mineralnych ^[6]. Picie dużych ilości mocnej herbaty wiąże się też z wieloma objawami niepożądanymi ^[7]. Inne źródła również nie zalecają długiego stosowania garbników ^[8]. Podobnie długie stosowanie wyciągów z roślin śluzowych osłabia wchłanianie witamin i soli mineralnych, bo śluz powleka żołądek i jelita ^[9].

Granice ma nawet napój pity na co dzień, taki jak herbata mate z ostrokrzewu paragwajskiego ^[10]. Duże ilości i długie picie mate wiązano w obserwacjach z większym ryzykiem kilku nowotworów, m.in. jamy ustnej, przełyku i płuca ^[10]. U dorosłej kobiety niewydolność wątroby powiązano z długim piciem mate z niewielką domieszką alkaloidów pirolizydynowych (substancji mogących uszkadzać wątrobę) ^[10][5].

Z drugiej strony dla tymianku nie opisano znanych problemów przy długim stosowaniu ^[2]. Dla ostropestu plamistego nie podaje się ograniczeń długiego stosowania ^[3].

Herbatki pite na co dzień

Mięta pieprzowa (Mentha piperita) jest rośliną przyprawową, leczniczą i kosmetyczną, cenioną za miętowy smak i aromat ^[11]. Według piśmiennictwa liść mięty pieprzowej i wyciągi z niego w zalecanych, a nawet nieco wyższych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych ^[12].

Melisa lekarska (Melissa officinalis) to roślina, której napar z liści stosuje się przy pobudzeniu nerwowym, bezsenności i niepokoju ^[13]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że trudno przyjąć melisę w ilościach wywołujących działania niepożądane ^[14]. W tym samym piśmiennictwie przypisuje się jednak wyciągom z melisy, przyjmowanym długo i w dużych ilościach, hamowanie pracy tarczycy ^[15]. Niektóre osoby są uczulone na olejek melisowy, co objawia się zaczerwienieniem skóry, świądem i pokrzywką ^[14].

Kwiat rumianku pospolitego (Matricaria chamomilla) to bardzo popularny środek ziołowy, stosowany doustnie i zewnętrznie ^[16]. W przeglądzie wielu badań rumianek wydawał się poprawiać jakość snu, ale dla lęku i bezsenności dowodów było mało, a autorzy uznali, że potrzebne są większe badania ^[17]. Łagodne działania niepożądane zgłoszono tylko w trzech badaniach z tego przeglądu ^[17].

Osoby z alergią na rumianek nie powinny go spożywać, bo opisywano po nim wstrząs anafilaktyczny (nagłą, ciężką reakcję uczuleniową) ^[18]. Na preparaty z rumianku bywają uczulone osoby wrażliwe na olejki rumiankowe ^[19].

Liść pokrzywy zwyczajnej (Urtica dioica) tradycyjnie uchodzi za odżywczy przy stosowaniu wewnętrznym ^[20]. Tradycyjnie zaleca się też wiosenną kurację: codzienne picie surowego soku z młodych pokrzyw zebranych przed kwitnieniem ^[9]. W jednym badaniu sok z liści pokrzywy pito przez 12 tygodni i był dobrze tolerowany ^[21]. Badanie nie miało jednak grupy porównawczej, co ogranicza wartość jego wyników ^[21]. Opisano też mężczyznę z zapaleniem skóry po okładzie z ziół, w tym rumianku, i po piciu herbaty z pokrzywy ^[21].

Herbatki z limitem czasu

Korzeń lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra) stosuje się w chorobach żołądka i jelit, m.in. przy nieżycie i chorobie wrzodowej ^[22]. Lukrecji nie powinno się przyjmować dłużej niż 6–8 tygodni bez nadzoru specjalisty ^[23].

Inne źródło podaje krótszy limit: bez konsultacji z lekarzem korzenia lukrecji nie stosuje się dłużej niż 4–6 tygodni ^[4].

Długie przyjmowanie większych dawek lukrecji powoduje zatrzymywanie wody i sodu oraz utratę potasu, co prowadzi do obrzęków ^[22]. Nadmiar lukrecji może wywołać nadciśnienie i niedobór potasu we krwi ^[24][25]. Długie spożywanie dużych ilości lukrecji może nawet prowadzić do ciężkiego nadciśnienia i niewydolności serca ^[23]. Opisano chorego z niedoborem potasu po długim spożywaniu naturalnego korzenia lukrecji ^[25].

Lukrecja jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca ^[23]. Nie powinno się jej łączyć z długo stosowanymi lekami moczopędnymi (zwiększającymi ilość oddawanego moczu) ani przeczyszczającymi ^[23].

Ziele (nadziemna część rośliny) skrzypu polnego (Equisetum arvense) opisuje się w piśmiennictwie zielarskim m.in. jako moczopędne ^[26]. Ziołowe środki moczopędne działają słabo, ale zaleca się unikanie długiego stosowania ich dużych dawek ^[27]. Ziele skrzypu jest przeciwwskazane przy niedoborze witaminy B1 z zapaleniem wielu nerwów i zwolnionym biciem serca ^[28]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przy dłuższym stosowaniu przetworów ze skrzypu trzeba uzupełniać witaminę B1 ^[29].

Osobną grupę stanowią zioła przeczyszczające, takie jak senes, pobudzające jelita do wypróżnień ^[30]. Senes nie powinien być stosowany długo, a dłużej niż 2 tygodnie tylko pod nadzorem specjalisty ^[30]. Według innego źródła po takim czasie surowce z antrazwiązkami (substancjami przeczyszczającymi) mogą osłabiać pracę jelit i zaburzać gospodarkę solami mineralnymi ^[31]. Przy długim stosowaniu ziół przeczyszczających lub leków moczopędnych, przy których organizm traci potas, zaleca się ostrożność ^[32].

Ukryty problem: zanieczyszczenia herbatek

Herbatki mogą być zanieczyszczone alkaloidami pirolizydynowymi (substancjami wytwarzanymi przez niektóre chwasty) ^[33]. Takie alkaloidy mogą powodować chorobę wątroby, w której zamykają się jej drobne żyły ^[5]. Wśród dziesięciu naturalnie zanieczyszczonych herbatek zbadanych pod tym kątem były m.in. mięta pieprzowa, senes, czarna i zielona herbata ^[34]. Duża część tych alkaloidów przechodziła z suszu do naparu ^[35][34]. W innym badaniu czas parzenia nie okazał się ważnym czynnikiem dla ilości alkaloidów w naparze ^[35].

W analizie korzyści i ryzyka uznano, że korzyści z picia herbat i naparów ziołowych wyraźnie przewyższają znikome ryzyko takiego zanieczyszczenia ^[33]. Nie ma danych z obserwacji ludzi o szkodliwości regularnego przyjmowania małych ilości tych alkaloidów ^[33]. Podkreślono jednak, że producenci muszą dalej dbać o dobrą jakość herbatek ^[33].

Przerwy i szczególne sytuacje

W zapobieganiu kamicy moczowej mieszankę ziół zmienia się po kilku tygodniach na inną ^[9]. Tłumaczy się to tym, że organizm przyzwyczaja się do składników ziół i ich działanie słabnie ^[9]. Wszystkie zioła zaleca się odstawić około tygodnia przed operacją ^[32].

W ciąży i podczas karmienia piersią zaleca się unikanie wysokich i długotrwałych dawek lukrecji ^[23]. Kontakt dziecka z lukrecją przed urodzeniem może niekorzystnie wpływać na jego pamięć i zachowanie ^[23]. W jednym badaniu regularne spożywanie rumianku w ciąży wiązano z częstszymi zagrażającymi poronieniami i przedwczesnymi porodami ^[18]. Pokrzywę i ziele skrzypu stosowało niewiele kobiet w ciąży bez zauważonych szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[21][36].

Dzieci i nastolatki

Herbatki ziołowe zawierające alkaloidy pirolizydynowe mogą wywołać u niemowląt odwracalną chorobę wątroby ^[5]. Źródło nie określa granicy wieku. U jednego dziecka ze skłonnością do alergii po wypiciu herbaty z rumianku wystąpiła ciężka reakcja anafilaktyczna ^[18].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Wzrost ciśnienia po lukrecji obserwowano już przy 50 g lukrecji, czyli 75 mg glicyryzyny (słodkiej substancji z korzenia) dziennie przez 2 tygodnie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[37][38]. Wzrost ciśnienia był tym większy, im większa dawka, a wrażliwość różniła się między osobami ^[37]. Suchy wyciąg wodny z korzenia z 108 lub 217 mg glicyryzyny dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie wywołał wyraźnych działań u zdrowych ochotników przez 4 tygodnie ^[37].

Kwas glicyretynowy z lukrecji hamuje w nerkach mechanizm chroniący przed kortyzolem, więc kortyzol zaczyna działać jak hormon zatrzymujący sód ^[24]. Skutkiem mogą być nadciśnienie i niedobór potasu, a obraz ten nazywa się rzekomym hiperaldosteronizmem ^[24][22]. Niedobór potasu po długim spożywaniu dużych ilości lukrecji może być związany z zatorowością ^[23]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że przewlekłe przedawkowywanie lukrecji może prowadzić do rozpadu mięśni szkieletowych ^[39].

W badaniu z 2025 r. do naparów z czarnej i ziołowej herbaty przechodziło 30–68% alkaloidów pirolizydynowych i tropanowych, średnio 49% ^[35]. Ważniejsze od czasu parzenia okazały się właściwości samych związków i kwasowość naparu ^[35]. W badaniu dziesięciu naturalnie zanieczyszczonych herbat parzonych według instrukcji producenta przechodziło 38–100% alkaloidów, z wartością środkową 95% ^[34]. W dawce dobowej preparatu nie może być więcej niż 100 ug alkaloidów pirolizydynowych o szkielecie 1,2-nienasyconej necyny i ich N-tlenków ^[31].

W badaniu bez grupy porównawczej 114 osób piło przez 12 tygodni 10–20 ml soku z liści pokrzywy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[21]. Objawy reumatyczne i dolegliwości z dróg moczowych się zmniejszyły, ale bez grupy porównawczej nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[21].

Przegląd preparatów z rumianku objął 12 badań z grupą porównawczą ^[17]. Jakość snu i objawy zespołu lęku uogólnionego poprawiały się, a objawy lęku po 2 i 4 tygodniach ^[17]. W trzech badaniach nad lękiem doraźnym różnica mogła być przypadkowa, a bezsenność oceniało tylko jedno badanie, bez wyraźnej zmiany ^[17].

W piśmiennictwie zielarskim wymienia się w zielu skrzypu składnik rozkładający witaminę B1 ^[26]. Objawy po piciu dużych ilości mocnej herbaty przypisywano wcześniej raczej kofeinie, a wiąże się je też z garbnikami ^[7].