Płukanka do włosów z dawnych poradników – tradycja i fakty

Płukanki i wcierki z ziół to stary domowy sposób pielęgnacji włosów i skóry głowy. W piśmiennictwie zielarskim rumianek wiąże się ze złocistym odcieniem jasnych włosów, łopian z łupieżem i wypadaniem włosów, a szałwia z ich przetłuszczaniem ^[1][2][3]. Pokrzywa i skrzyp też od dawna pojawiają się w zielarskich zaleceniach przy chorobach włosów ^[4][5].

Rumianek i złocisty odcień jasnych włosów

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) to popularne zioło, z którego kwiatów robi się napary do picia, płukanek i okładów ^[6]. Złocisty odcień jasnych włosów piśmiennictwo zielarskie przypisuje płukankom z naparu rumianku rzymskiego (rumianu szlachetnego), czyli pokrewnego gatunku ^[1]. Według tego samego opisu taki napar ma też chronić włosy przed wysychaniem ^[1]. Oba rumianki mają w piśmiennictwie zielarskim podobne właściwości, przy czym rumiankowi pospolitemu przypisuje się silniejsze działanie przeciwzapalne ^[1].

W XIX wieku z naparu rumianku robiono okłady na rany i obrzęki oraz płukano nim gardło i jamę ustną ^[7]. Wyciągi z rumianku są składnikiem wielu kosmetyków do skóry podrażnionej, skłonnej do uczuleń i trądzikowej ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się napar z 1 łyżki kwiatu na szklankę wrzącej wody ^[6].

Pokrzywa – roślina, która parzy

Pokrzywa zwyczajna (Urtica dioica) to pospolita roślina, z której używa się liści, całego ziela (nadziemnej części rośliny), a także kłącza z korzeniami ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim przetwory z kłączy i korzeni pokrzywy wymienia się m.in. przy chorobach włosów i paznokci oraz przewlekłych chorobach skóry ^[4]. Liść pokrzywy przyjmowany wewnętrznie jest tradycyjnie popularny przy chorobach skóry i stawów ^[9]. Zewnętrznie stosuje się na przykład wodę pokrzywową, po której odczyny uczuleniowe zdarzają się bardzo rzadko ^[10].

Osoby uczulone na oparzenia pokrzywą nie powinny stosować na skórę świeżych ani suszonych, nieprzetworzonych liści pokrzywy ^[11]. Bąble po oparzeniu pokrzywą zwykle szybko znikają, a po spożyciu przetworzonych wyciągów z liści takiej reakcji się nie oczekuje ^[11].

Skrzyp i krzemionka

Skrzyp polny (Equisetum arvense) to stara roślina lecznicza, bogata w związki krzemu ^[12]. W piśmiennictwie zielarskim krzemowi ze skrzypu przypisuje się wpływ na stan skóry, włosów i paznokci ^[13][12]. Skrzyp wymienia się tam m.in. przy łamliwych i wypadających włosach oraz przy łupieżu ^[5]. Opisywane przepisy dotyczą jednak głównie odwaru do picia ^[5][14]. Według tych źródeł ziele skrzypu trzeba gotować, bo w zwykłym naparze zostaje niewiele składników ^[14]. Nawet do odwaru przechodzi tylko część związków krzemu ^[13].

Ziele skrzypu jest przeciwwskazane przy niedoborze witaminy B1 z objawami zapalenia wielu nerwów i zwolnionym rytmem serca ^[13]. Skrzyp zawiera substancję rozkładającą witaminę B1, dlatego przy dłuższym stosowaniu jego wyciągów źródła zalecają jednoczesne przyjmowanie tej witaminy ^[12][13]. Opisano też mężczyznę uczulonego na nikotynę, u którego kontakt ze skrzypem rosnącym przy domu wywołał zmiany skórne na dłoni i twarzy ^[15].

Łopian na łupież i wypadanie włosów

Łopian większy (Arctium lappa) to roślina, której korzeń tradycyjnie stosuje się jako środek oczyszczający ^[16]. W dawnym zielarstwie odwarem z korzenia oraz szamponem z jego sokiem lub wyciągiem myto i płukano włosy matowe, kruche, wypadające i z łupieżem ^[2]. W XIX wieku sok z korzenia łopianu stosowano na skórę głowy, by pobudzić wzrost włosów ^[2]. Olej, sok i nalewkę z łopianu wcierano też we włosy przeciw łysieniu i łupieżowi ^[17]. Do płukania włosów przy ich wypadaniu i łamliwości opisuje się również napar z liści łopianu ^[18]. Wyciąg z łopianu jest składnikiem szamponów i toników, którym przypisuje się działanie przeciwłupieżowe ^[17].

Korzeń łopianu można pomylić z korzeniami innych roślin, m.in. pokrzyku wilczej jagody i żywokostu ^[19]. Kontakt z rzepami (kolczastymi owocami łopianu) powodował u ludzi zapalenie oka ^[19][2].

Szałwia na przetłuszczające się włosy

Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to roślina, której surowcem leczniczym są liście ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się jej działanie odkażające, przeciwzapalne i ściągające ^[3]. Podaje się tam też, że włosy płukane w szałwii mniej się przetłuszczają i dłużej ładnie pachną ^[3]. Napar lub wywar z szałwii opisuje się jako płukankę stosowaną po umyciu włosów ^[20]. Wśród wskazań wymienia się łojotok, tłusty łupież i ropnie na skórze owłosionej ^[20]. Napar przygotowuje się w tych źródłach z 1–2 łyżek liści na szklankę wrzącej wody, pod przykryciem ^[20].

Spirytus szałwiowy wcierano w umyte włosy przy łysieniu, łojotoku i zakażeniach skóry głowy ^[20]. Po kontakcie skóry z produktami z szałwii sporadycznie opisywano reakcje uczuleniowe ^[21]. Liść szałwii jest przeciwwskazany w ciąży i w okresie karmienia piersią ^[21].

Uczulenia i podrażnienia skóry głowy

Niektóre osoby są uczulone na olejki rumiankowe, a przez to także na przetwory z rumianku ^[1]. Objawami bywają zaczerwienienie, pokrzywka, swędzenie, pieczenie i krostki ^[1]. Przy znanej alergii na rumianek źródła zalecają unikanie jego spożywania, ponieważ wiązano go z anafilaksją (ciężką, nagłą reakcją uczuleniową) ^[22]. U jednego mężczyzny opisano zapalenie skóry po okładzie z ziół, wśród których był rumianek, i po piciu herbaty z pokrzywy ^[11]. Same liście pokrzywy mają stosunkowo niską skłonność do wywoływania uczuleń ^[11].

Dzieci i nastolatki

W XIX wieku w naparze z rumianku kąpano dzieci przy zapaleniu skóry ^[7]. Opisano uogólnioną pokrzywkę u noworodka, którego karmiąca matka smarowała brodawki sutkowe odwarem z liści pokrzywy ^[11]. Opisano też natychmiastową i opóźnioną reakcję uczuleniową u dziecka, które upadło w pokrzywy ^[11]. O stosowaniu pokrzywy i korzenia łopianu u dzieci brak danych, choć źródła nie przewidują działań niepożądanych ^[23][19].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W olejku z kwiatu rumianku bisabolol stanowi do 50%, a chamazulen (składnik nadający olejkowi niebieską barwę) do 15% ^[6][24]. Bisabololowi w kosmetykach przypisuje się działanie przeciwzapalne, przeciwświądowe i odkażające, a używa się też tańszego bisabololu syntetycznego ^[1]. Chamazulenowi przypisuje się działanie przeciwuczuleniowe, m.in. przez hamowanie uwalniania histaminy (substancji wywołującej świąd i obrzęk) ^[25]. Pojedynczy włosek parzący pokrzywy wprowadza ok. 6,1 ng histaminy i 33,25 pg serotoniny, które odpowiadają głównie za bąbel po oparzeniu ^[23][11]. Ziele skrzypu zawiera 7–8% krzemionki oraz enzym rozkładający witaminę B1 ^[5]. Rozpuszczona w wodzie krzemionka ze skrzypu dobrze wchłania się z przewodu pokarmowego i jest wydalana głównie z kałem ^[13][26].

Liść szałwii zawiera 13–40% garbników, czyli substancji o działaniu ściągającym ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim szałwii przypisuje się też działanie hamujące męskie hormony, stąd polecano ją przy łysieniu na tle ich nadmiaru ^[20].