Dziurawiec zwyczajny: nastrój, słońce i ryzykowne połączenia z lekami

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) dawniej był popularny przy kłopotach z trawieniem, a dziś częściej mówi się o nim w związku z układem nerwowym ^[1]. Z jego świeżych kwiatów przygotowuje się czerwony olej, a wyciągi z ziela (nadziemnej części rośliny) w wielu badaniach porównywano ze standardowymi lekami na depresję ^[2][3]. Ciekawą historię mają też jego dwa najbardziej znane składniki – hiperycyna i hiperforyna ^[4].

Roślina z dawnych farmakopei

W zielarstwie używa się przede wszystkim ziela dziurawca, a do zbioru ścina się górne części pędów ^[1][5]. Ziele dziurawca opisywały już niektóre dawne farmakopee (oficjalne spisy leków), na przykład paryska z 1758 roku ^[5].

W dziewiętnastowiecznym zielarstwie dziurawiec uważano za środek ściągający, pobudzający i moczopędny ^[5]. Herbatkę z liści i kwiatów polecano wtedy m.in. przy chorobach wątroby, niestrawności, bolesnych miesiączkach i bólach głowy ^[5]. Dziurawiec zalecano też mieszać z krwawnikiem ^[5]. Dawniej ceniono go jako środek żółciopędny i przeciwbiegunkowy, a dziś w piśmiennictwie zielarskim poleca się go także przy kłopotach układu nerwowego ^[1]. Tradycyjnie stosuje się go również jako środek wzmacniający układ nerwowy ^[6].

Ziele zawiera m.in. hiperycynę, garbniki (substancje, które ściągają i wysuszają błony śluzowe), flawonoidy (barwniki roślinne) i olejek eteryczny ^[7]. Dawniej to hiperycynę uważano za główny składnik odpowiedzialny za wpływ na nastrój, a dziś większe zainteresowanie badaczy budzi hiperforyna ^[4]. Hiperycyna zwiększa wrażliwość skóry na światło ^[8][1]. Z kolei z ilością hiperforyny badacze wiążą siłę wpływu dziurawca na wiele leków ^[9].

Czerwony olej z kwiatów

W piśmiennictwie zielarskim za najlepszy uchodzi wyciąg olejowy ze świeżych kwiatów dziurawca, nazywany czerwonym olejem ^[2]. Dawny przepis opisuje zalewanie świeżych kwiatów i pączków spirytusem oraz oliwą i ogrzewanie w kąpieli wodnej, aż odparują woda i alkohol ^[5]. Przy takim ogrzewaniu źródło zaleca mały ogień, bo opary alkoholu mogą się zapalić ^[5].

W piśmiennictwie zielarskim olejowe przetwory dziurawca opisuje się do stosowania na skórę przy ranach, stłuczeniach, bólach mięśni i lekkich oparzeniach ^[5][1]. Dawne źródła wymieniają też wyciąg olejowy przy owrzodzeniach ^[1].

Olej z dziurawca nie powinien być nakładany na skórę przed wystawieniem jej na słońce, bo zawarta w nim hiperycyna może sprzyjać oparzeniom ^[8]. Ryzyko fotouczulenia uznaje się za szczególnie ważne właśnie przy stosowaniu na skórę połączonym ze słońcem ^[8].

Jak przygotowaćolej

Surowiec

kwiat

Sposób

olej

Jak zrobić wyciąg olejowy

Kwiaty dziurawca zalewa się olejem roślinnym do przykrycia. W dawnych przepisach świeży surowiec bywa najpierw zwilżany albo zalewany spirytusem. Na gorąco naczynie ogrzewa się na parze albo w kąpieli wodnej (garnek w garnku) na małym ogniu, mieszając, zwykle po 2–3 godziny, czasem przez kilka dni z rzędu, aż odparują spirytus i woda, a olej się zabarwi (olej z dziurawca – na czerwono). Na zimno szczelnie zamknięty słój odstawia się w ciepłe miejsce, tradycyjnie na słońce, na około 4–6 tygodni. Potem olej przecedza się i przechowuje w chłodnym, ciemnym miejscu. Olej zrobiony w domu nie jest jałowy, dlatego nie nakłada się go na otwarte rany ani rozległe oparzenia.

1. Świeże kwiaty i pączki zalewa się spirytusem i oliwą.
2. Całość ogrzewa się w kąpieli wodnej, aż odparują woda i spirytus; mały ogień chroni przed zapaleniem się oparów alkoholu.
3. Na koniec olej przecedza się przez gazę.

Kroki według źródeł, bez ilości i dawkowania.

Nastrój: co pokazały przeglądy badań

W niektórych krajach wyciągi z dziurawca są szeroko stosowane przy objawach depresji ^[3]. W badaniach zebranych w przeglądzie Cochrane porównywano osoby, które brały wyciąg z dziurawca, z osobami, które dostawały placebo (tabletkę bez substancji czynnej) albo standardowy lek na depresję ^[3]. Przegląd objął 29 takich badań u osób z dużą depresją ^[3]. Badane wyciągi działały w nich lepiej niż placebo, podobnie jak standardowe leki na depresję, i dawały mniej działań niepożądanych ^[3]. Autorzy zastrzegli jednak, że wyniki badań z placebo bardzo się od siebie różniły ^[3]. Badania z krajów niemieckojęzycznych wypadały korzystniej dla dziurawca, co utrudnia ocenę wyników ^[3]. Wnioski dotyczą konkretnych badanych wyciągów, a nie każdego produktu z dziurawca ^[3].

W późniejszych przeglądach wielu badań dziurawiec nie różnił się skutecznością od leków z grupy SSRI (popularnych nowoczesnych leków na depresję, np. sertraliny) ^[10][11][4]. Mniej osób przerywało przy nim leczenie z powodu działań niepożądanych ^[10][11]. Wszystkie badania trwały jednak od 4 do 12 tygodni, więc o dłuższym stosowaniu wiadomo niewiele ^[10]. Nie wiadomo też, czy dziurawiec pomaga przy ciężkiej depresji albo wysokim ryzyku samobójstwa ^[10]. Inny przegląd zwraca uwagę, że wyniki poszczególnych badań są sprzeczne ^[12].

W piśmiennictwie zielarskim wpływ na nastrój przypisuje się wyciągom alkoholowym, a napar wiąże się raczej z dolegliwościami trawiennymi ^[1][8].

Dziurawiec nie jest wskazany przy ciężkiej depresji z objawami psychotycznymi (np. urojeniami), ryzykiem samobójczym lub bardzo nasilonymi objawami ^[4]. Jeśli po 4–6 tygodniach nie ma poprawy, źródła zalecają przerwanie stosowania i sięgnięcie po inne formy leczenia ^[4]. Ostrożność zaleca się u osób, które przechodziły manię lub hipomanię (okresy nadmiernego pobudzenia i wzmożonego nastroju), bo dziurawiec może wywołać taki epizod ^[4].

Słońce i skóra

Dziurawiec może powodować fotouczulenie, czyli zwiększać podatność skóry na niepożądane reakcje pod wpływem światła ^[8]. Przedawkowanie albo zbyt długie stosowanie przetworów z ziela zawierających hiperycynę uczula na promieniowanie ultrafioletowe ^[7]. Wtedy nawet po krótkim naświetleniu mogą pojawić się zaczerwienienie, oparzenia i pęcherze na skórze, a także krwawienia wewnętrzne i ogólne osłabienie ^[7]. Inne źródło opisuje skutki przedawkowania jako wysypkę, świąd i zaczerwienienie skóry po kontakcie z promieniami ultrafioletowymi ^[4].

Przy zwykłym stosowaniu ziele prawdopodobnie nie powoduje nadwrażliwości na światło, ale może wywołać uczulenie skóry ^[13]. Reakcje skórne na światło są mimo to najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym dziurawca, choć rzadkim – raz na 300 000 przypadków ^[4]. Opisywane przypadki nadwrażliwości na światło ustępowały ^[4]. Uczulenie na światło jest możliwe zwłaszcza u osób o jasnej karnacji ^[5].

Dziurawiec jest przeciwwskazany przy nadwrażliwości na promienie ultrafioletowe, wysokiej gorączce oraz poważnym uszkodzeniu wątroby i nerek ^[14]. Inne źródła zalecają ostrożność u osób ze znaną nadwrażliwością na światło ^[4]. Nie zaleca się go osobom, które przyjmują leki zwiększające wrażliwość na światło ^[4]. W czasie kuracji wyciągiem ze świeżego ziela źródła zalecają unikanie przebywania na słońcu ^[7]. Źródła zalecają też unikanie dziurawca u osób uczulonych na niego lub na jego składniki ^[4].

Dlaczego tak wiele interakcji z lekami

W 2000 roku u pacjentów po przeszczepie serca dziurawiec zmienił działanie cyklosporyny (leku po przeszczepie, który zapobiega odrzuceniu narządu), co doprowadziło do ostrego odrzucenia przeszczepu ^[9]. Podobny przypadek opisano u mężczyzny po przeszczepie serca: kilka tygodni po rozpoczęciu przyjmowania dziurawca stężenie cyklosporyny spadło, a badanie wykazało ostre odrzucenie ^[15].

Później wykazano, że dziurawiec zmienia los w organizmie wielu innych leków ^[9]. Dotyczy to m.in. takrolimusu (innego leku po przeszczepie), digoksyny (leku na serce) i warfaryny (leku przeciwzakrzepowego na receptę) ^[9]. Na liście są też alprazolam (lek uspokajający), symwastatyna (lek obniżający cholesterol), indynawir (lek przeciw HIV) i tabletki antykoncepcyjne ^[9]. Takie zmiany mogą wpływać na to, ile leku jest dostępne w organizmie i jak skutecznie działa ^[9].

Według badaczy dziurawiec pobudza wytwarzanie enzymów wątroby, które rozkładają wiele leków ^[9]. Im więcej hiperforyny w preparacie, tym silniejsze jest to pobudzenie ^[9]. Nawet suszone ziele i herbata mogą dostarczać takich ilości hiperforyny, które mają znaczenie dla organizmu ^[4].

Dziurawca nie należy łączyć z lekami na depresję, bo takie połączenie może wywołać zespół serotoninowy, objawiający się m.in. nadmiernym pobudzeniem lub omamami ^[8]. Przed operacją ze znieczuleniem źródła zalecają odstawienie dziurawca co najmniej 1 tydzień wcześniej, bo może opóźniać znieczulenie lub wybudzenie ^[4].

Ciąża i karmienie piersią

Przegląd badań na zwierzętach dotyczących dziurawca w ciąży i podczas karmienia ocenił je wszystkie jako niewiarygodne z powodu poważnych braków w metodzie ^[16]. Mimo to właśnie na nich opiera się zalecenia za stosowaniem dziurawca w tym czasie i przeciw niemu ^[16].

W jednym badaniu u niemowląt karmionych piersią przez matki przyjmujące dziurawiec częściej występowały kolka, senność i ospałość ^[17][4]. Badanie nie miało jednak grupy otrzymującej placebo ^[4].

Dzieci i nastolatki

Opisano przypadek drgawek u 16-letniej dziewczyny, która przedawkowała tabletki z dziurawcem ^[4].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W zielu oznaczano ok. 0,1% hiperycyny, ok. 8% garbników i ok. 4% flawonoidów, m.in. hiperozydu i kwercetyny ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że surowiec dobrej jakości powinien zawierać 0,5–0,7% hiperycyny oraz 3–6% hiperforyny ^[1].

W badaniach na zwierzętach działanie przeciwdepresyjne wykazywały hiperycyna, pseudohiperycyna (związek pokrewny hiperycynie) i flawonoidy dziurawca ^[18]. U szczurów wyciąg zwiększał liczbę receptorów serotoniny w mózgu, podobnie jak syntetyczne leki na depresję ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się dziurawcowi hamowanie ponownego wychwytu przekaźników nerwowych, takich jak serotonina i dopamina ^[1].

Przegląd Cochrane z 2008 roku objął 29 badań z udziałem 5489 pacjentów, w tym 18 porównań z placebo i 17 porównań ze standardowymi lekami na depresję ^[3]. Osoby biorące wyciągi rzadziej przerywały badanie z powodu działań niepożądanych niż osoby biorące starsze leki na depresję lub leki z grupy SSRI ^[3]. Autorzy podkreślają, że wielkość efektu zależała od kraju pochodzenia i precyzji badań, co utrudnia interpretację ^[3]. Przegląd z 2017 roku objął 27 badań z udziałem 3808 pacjentów i wykazał podobny jak przy SSRI odsetek poprawy oraz ustąpienia objawów u osób z łagodną i umiarkowaną depresją ^[10]. W przeglądzie 13 badań z 2009 roku dziurawiec nie różnił się od SSRI skutecznością, a różnica w ogólnej liczbie działań niepożądanych mogła być przypadkowa ^[11]. Przegląd z 2023 roku zwraca uwagę, że część badań wypadała korzystnie, a inne nie potwierdzały, że dziurawiec może zastąpić SSRI ^[12].

W obserwacjach po wprowadzeniu do sprzedaży działania niepożądane zgłaszało 26,3% osób biorących jednoskładnikowy preparat dziurawca wobec 44,7% osób biorących standardowe leki na depresję ^[17]. Dziurawiec nie wywołuje typowych dla tych leków działań niepożądanych ze strony serca ani objawów takich jak suchość w ustach ^[4].

Dziurawiec pobudza receptor w komórkach, który zwiększa wytwarzanie enzymu wątroby rozkładającego wiele leków oraz białka wypompowującego leki z komórek ^[9]. Stopień tego pobudzenia wyraźnie rośnie wraz z zawartością hiperforyny w preparacie ^[9]. Opisany pacjent po przeszczepie serca miał 61 lat, a odrzucenie stwierdzono 11 miesięcy po przeszczepie, 3 tygodnie po włączeniu dziurawca ^[15]. Jakość doniesień o interakcjach z lekami z grupy SSRI, np. paroksetyną i sertraliną, oraz z trazodonem (innym lekiem na depresję) oceniono jako niską ^[4]. W Australii produkty z dziurawcem muszą mieć na etykiecie ostrzeżenie o wpływie na działanie leków na receptę ^[4].

Nie ma wiarygodnych doniesień o ciężkiej nadwrażliwości na światło wywołanej hiperycyną u ludzi przyjmujących dziurawiec doustnie, a dawki stosowane u ludzi są znacznie niższe od dawki uczulającej na światło u cieląt ^[4]. Jeden badany specjalny wyciąg w typowych dawkach nie wykazywał działania fototoksycznego (uszkadzania skóry pod wpływem światła) ^[4]. Ryzyko nadwrażliwości nerwów czuciowych ma być mniejsze przy zielu zebranym przed pełnią kwitnienia lub na jej początku, bo późno zebrane ziele zawiera dużo składników żywicznych ^[17].

W badaniu u niemowląt karmionych piersią objawy niepożądane wystąpiły u 16,6% dzieci matek przyjmujących dziurawiec, wobec 0% i 3,3% w dwóch grupach porównawczych, ale badanie nie miało grupy z placebo ^[17][4]. W opisie jednej matki i jej dziecka hiperycyna nie przechodziła do mleka, a hiperforyna przechodziła w niewielkiej ilości ^[17].