Fotouczulenie: gdy roślina i słońce zostawiają ślad na skórze

Fotouczulenie to reakcja skóry na słońce po kontakcie z niektórymi roślinami albo po ich przyjęciu: pojawia się zaczerwienienie, pęcherze lub przebarwienia ^[1][2]. Takie reakcje mogą wywołać m.in. seler, pietruszka, arcydzięgiel, ruta i dziurawiec ^[3][4].

Co to jest fotouczulenie

Fotouczulenie roślinne to reakcja skóry wywołana przez substancje z roślin, które działają dopiero w połączeniu z promieniowaniem ultrafioletowym (UV) ^[1][5]. Na skórze pojawia się zaczerwienienie, pęcherze z płynem, obrzęk i ciemne przebarwienia ^[1]. W przeglądzie badań opisano je jako reakcję, która nie wynika z alergii ^[1]. Inne źródło wymienia dwie drogi: bezpośrednie uszkodzenie skóry w świetle albo uczulenie na światło podobne do alergii ^[6].

Główną rolę odgrywają furanokumaryny – naturalne substancje niektórych roślin, które uwrażliwiają skórę na promieniowanie UV ^[3][5]. Działają zarówno po posmarowaniu skóry, jak i po przyjęciu doustnym ^[2]. Najsilniej działają psoraleny, czyli jedna z grup furanokumaryn ^[3][7]. Przypadkowy kontakt z furanokumarynami może skończyć się ciężkim zapaleniem skóry w świetle i pęcherzami ^[7]. W świetle UV pobudzają one też skórę do wytwarzania barwnika (melaniny), a jednocześnie wywołują rumień ^[7].

Dziurawiec od środka i na skórze

Dziurawiec zwyczajny (Hypericum perforatum) wymienia się wśród roślin o wyraźnym działaniu uwrażliwiającym na światło ^[3][8]. Zawarta w nim hiperycyna jest silną substancją fotouczulającą ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przy przyjmowaniu przetworów z dziurawca możliwe jest uczulenie na światło, zwłaszcza u osób o jasnej karnacji ^[10]. Reakcje skóry na światło są najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym dziurawca, choć zgłaszano je w 1 na 300 000 przypadków ^[9].

Przy zwykłym stosowaniu ziele (nadziemna część rośliny) dziurawca prawdopodobnie nie wywołuje nadwrażliwości na światło, ale może dać alergiczną reakcję skóry ^[11]. Zgłaszano przypadki przemijającej nadwrażliwości na światło, ale jeden badany wyciąg w typowych dawkach nie wykazywał takiego działania ^[9]. W badaniu na zdrowych ochotnikach łagodne fotouczulenie pojawiało się dopiero po dawkach wyciągu, których zwykle nie osiąga się przy typowym stosowaniu ^[12]. W innym badaniu, przy dawkach wyższych niż w typowych preparatach, wrażliwość skóry na światło nie rosła albo rosła tylko nieznacznie ^[13]. Przedawkowanie dziurawca może jednak prowadzić do reakcji na światło: wysypki, świądu i rumienia ^[9].

U chorych na przewlekłe wirusowe zapalenie wątroby typu C, którym podawano czystą hiperycynę, działaniami niepożądanymi były głównie reakcje skóry na światło ^[9]. Były to m.in. zapalenie skóry, jej ciemnienie, swędzące grudki i zaburzenia czucia, np. mrowienie ^[9]. Opisano też ciężką reakcję na światło lasera u osoby, która w czasie zabiegu laserowego przyjmowała dziurawiec ^[12].

Fotouczulać może także dziurawiec stosowany na skórę: kremy i olej z dziurawca mogą wywołać reakcję po wyjściu na słońce albo po naświetlaniach lampą ^[9].

Rośliny z ogrodu i łąki

Do oparzenia dochodzi, gdy skóra ma kontakt z substancją z rośliny, a potem zostaje wystawiona na słońce ^[6][1]. Wiele roślin bogatych w furanokumaryny to baldaszkowate, np. dzięgle i marchew ^[14]. Arcydzięgiel litwor (Angelica archangelica) ma w korzeniu furanokumaryny, które już po krótkim pobycie na słońcu mogą wywołać obrzęk, zaczerwienienie lub pęcherze ^[15]. Zwiększają one też wytwarzanie barwnika w skórze wystawionej na słońce ^[15]. Dlatego przetwory z korzenia arcydzięgla stosuje się ostrożnie wiosną i latem ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że świeży arcydzięgiel, jak inne baldaszkowate, u niektórych osób wywołuje rumień, świąd, pieczenie, pokrzywkę, a nawet pęcherze jak po oparzeniu ^[16].

Furanokumaryny zawiera też lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale) i zwiększają one wrażliwość na promienie UV ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że uczulają na światło wodne i alkoholowe wyciągi z lubczyku, a najsilniej alkoholowe i eterowe ^[17]. Podobnie działają furanokumaryny z pietruszki ^[4]. Owoc selera zawiera kilka furanokumaryn, które mogą uczulać na światło osoby uprawiające seler i mające z nim kontakt ^[18]. Opisywano też oparzenia w słońcu po zjedzeniu dużych ilości zupy z pietruszki, selera i pasternaku ^[14]. U zdrowych ochotników nawet duże ilości korzenia selera nie dawały jednak reakcji na światło, a opisano tylko jeden taki przypadek przed seansem w solarium ^[18].

Liście ruty zwyczajnej (Ruta graveolens) uczulają skórę na słońce i mogą wywołać pęcherze ^[3]. Po dawkach liścia nieco wyższych od leczniczych skóra staje się bardziej wrażliwa na światło ^[19]. Kumaryny z ruty, selera i owoców cytrusowych są częstą przyczyną zapalenia skóry po kontakcie z rośliną ^[20].

Przegląd badań wymienia wśród takich roślin także figowiec i pasternak, a limonki wiąże z osobnym rodzajem zapalenia skóry po słońcu ^[1]. W badaniu olejku bergamotowego (z owoców cytrusa bergamoty) tylko część próbek od różnych dostawców wykazała w testach laboratoryjnych zdolność do reakcji ze światłem ^[21]. Autorzy zastrzegli, że wyniki laboratoryjne tylko w ograniczonym stopniu da się przenieść na ludzi ^[21].

Czego nie dotykać i nie stosować samodzielnie

Barszcz Sosnowskiego ma silnie toksyczne furanokumaryny w soku i włoskach, a jego dotknięcie i potem słońce mogą dać duże pęcherze jak przy oparzeniu ^[22]. Służby sanitarne ostrzegają, że do poparzenia może dojść nawet bez dotknięcia, bo olejki eteryczne wydzielane przez roślinę unoszą się w powietrzu, a wilgoć i wysoka temperatura zwiększają jej toksyczność ^[26]. Z mojego doświadczenia: w bardzo ciepły dzień nawet samo stanie blisko barszczu, bez dotykania, potrafi podrażnić skórę ^[27]. Dlatego latem lepiej omijać go z daleka; służby sanitarne zalecają unikać przebywania w jego pobliżu ^[26].

Groźne bywa też łączenie silnych wyciągów z psoralenami z lampami UV: opisano dwa przypadki ciężkich oparzeń ^[14]. Gdy po posmarowaniu skóry furanokumarynami z owoców aminka większego naświetlanie UV jest zbyt silne, pojawia się obrzęk, zaczerwienienie, wyprysk lub pęcherze ^[23]. U niektórych osób zdarza się nadwrażliwość na te substancje, która wyklucza ich stosowanie ^[23]. Wyciąg z ruty w bielactwie (chorobie z białymi plamami na skórze) i łuszczycy stosuje się wyłącznie pod kontrolą lekarza ^[19].

Na co uważać

Po ziołach i preparatach na skórę, które mogą uczulać na światło, ryzyko reakcji zmniejsza umycie posmarowanego miejsca i unikanie promieni UV ^[14]. Źródła wymieniają długie rękawy i pozostawanie w pomieszczeniach przez co najmniej 24 godziny po przyjęciu ^[14]. Przy kontakcie z roślinami przegląd badań wymienia jako ochronę odpowiednie ubranie, np. długie rękawy i rękawice ^[1].

Dziurawiec jest przeciwwskazany przy nadwrażliwości na promienie UV, a inne źródła zalecają przy niej ostrożność ^[24][9]. Nie zaleca się go też osobom przyjmującym leki fotouczulające (leki, które same zwiększają wrażliwość skóry na światło) ^[9]. Unika się go także przy nadwrażliwości na sam dziurawiec lub jego składniki ^[9]. Baldaszkowate bogate w furanokumaryny mogą teoretycznie nasilać wrażliwość na światło podczas leczenia naświetlaniami UV i leczenia psoralenami ^[14]. Źródła zalecają wtedy obserwację i unikanie dużych dawek w czasie naświetlań ^[14].

W ciąży korzeń arcydzięgla stosuje się ostrożnie, a tuż przed porodem jest przeciwwskazany; większe dawki ruty mogą wywołać poronienie, a wyciągów z lubczyku według piśmiennictwa zielarskiego nie podaje się wtedy ani w czasie karmienia piersią ^[25][3][17].

Dzieci i nastolatki

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że składniki lubczyku przenikają do mleka matki i mogą u niemowląt karmionych piersią wywołać nadwrażliwość na promienie UV ^[17]. Źródło nie określa granicy wieku.

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Za najaktywniejsze furanokumaryny uważa się 8-metoksypsoralen i 5-metoksypsoralen (odmiany psoralenu), a szczególnie silne działanie przypisuje się owocom aminka większego ^[3]. Furanokumaryny pochłaniają m.in. długofalowy nadfiolet o długości fali 320–400 nm, a po naświetleniu zwiększają wytwarzanie melaniny, co wykorzystywano w bielactwie ^[8]. W surowcu arcydzięgla zwiększają wrażliwość na UV zwłaszcza bergapten i ksantotoksyna, czyli furanokumaryny z tej rośliny ^[4].

W badaniu pojedynczych dawek 13 ochotników przyjmowało kolejno placebo (preparat bez substancji czynnej) albo 900, 1800 lub 3600 mg jednego badanego wyciągu z dziurawca, zawierającego do 11,25 mg hiperycyn (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) ^[13]. Wrażliwość na światło podobne do słonecznego nie zmieniła się, a wrażliwość na promienie UVA wzrosła tylko po najwyższej dawce i niewiele, na granicy tego, co mogło być przypadkowe ^[13]. W drugiej części 50 ochotników przyjmowało 600 mg wyciągu trzy razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), a te same osoby porównywano przed i po leczeniu, bez grupy porównawczej ^[13]. Po 15 dniach wrażliwość skóry na światło nieco wzrosła, co według autorów równoważyłoby skrócenie czasu naświetlania o 21% ^[13]. Autorzy zastrzegli, że badanie nie wyklucza reakcji po wyższych dawkach i że czysta hiperycyna może działać inaczej niż cały wyciąg ^[13]. Według innego źródła progiem łagodnego fotouczulenia u ochotników był wyciąg zawierający 5–10 mg hiperycyny (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[12].

U zwierząt hodowlanych zjadanie dziurawca bogatego w hiperycynę wywołuje nadwrażliwość na słońce, ale brak wiarygodnych doniesień o takim stanie u ludzi przyjmujących dziurawiec doustnie ^[9]. Jedyny opisany przypadek reakcji po selerze dotyczył zjedzenia 450 g korzenia przed seansem w solarium ^[18]. W badaniu olejku bergamotowego od 4 dostawców dwie próbki wykazały zdolność do aktywacji światłem, a test na modelu ludzkiej skóry nie pozwalał jeszcze dokładnie wskazać bezpiecznego stężenia ^[21].