Glistnik jaskółcze ziele: dlaczego nie jest ziołem do picia

Glistnik jaskółcze ziele (Chelidonium majus) to roślina, która wydziela pomarańczowy sok mleczny ^[1][2]. Sokiem smarowano kurzajki, a ziele (nadziemną część rośliny) dawniej podawano przy dolegliwościach wątroby i dróg żółciowych ^[3][4]. Glistnik nie należy jednak do ziół o łagodnym działaniu, a jego historia pokazuje, dlaczego tradycja to za mało, by sięgać po roślinę na własną rękę ^[5].

Roślina z pomarańczowym sokiem

Glistnik wydziela pomarańczowy sok mleczny ^[1][2]. Sok zawiera alkaloidy (silnie działające substancje roślinne), dlatego glistnik uznaje się za roślinę trującą ^[1]. Ziele zawiera wiele alkaloidów, które działają różnie, a czasem przeciwstawnie ^[6]. Wśród nich wymienia się chelidoninę i sangwinarynę ^[6][5].

Zjedzenie surowej rośliny może podrażnić błony śluzowe ^[1]. Przedawkowanie ziela grozi pieczeniem w ustach i przełyku, bólem żołądka, mdłościami i wymiotami ^[5].

Kurzajki i sok – ludowy zwyczaj z ryzykiem

Najbardziej znanym zwyczajem związanym z glistnikiem jest smarowanie kurzajek, czyli brodawek zwykłych ^[3][2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się glistnikowi działanie hamujące namnażanie komórek, którym tłumaczono jego wpływ na brodawki ^[3]. W tekstach zielarskich podkreśla się, że do brodawek używano świeżego soku nanoszonego wielokrotnie, a nie nalewki z suszonego ziela ^[2].

Sok nałożony na skórę może wywołać reakcję alergiczną z pieczeniem, świądem, bólem lub zaczerwienieniem ^[1]. Po pojawieniu się takich objawów smarowanie się przerywa ^[1]. Opisano też przypadek kontaktowego zapalenia skóry, czyli zapalenia w miejscu styczności z rośliną ^[4]. Najgroźniejszy jest kontakt z oczami: świeży sok jest toksyczny, a jego dostanie się do oka może prowadzić do utraty wzroku ^[1].

Dawniej przy dolegliwościach żółciowych

Tradycyjnie ziele glistnika stosowano przy schorzeniach wątroby, takich jak żółtaczka, przekrwienie wątroby i niestrawność związana z żółcią ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się je jako ziele zwiększające wytwarzanie żółci i ułatwiające jej odpływ ^[7][5]. Przypisywano mu też działanie rozkurczowe, które miało łagodzić bóle przy kolce jelitowej i żółciowej ^[5]. Nalewkę glistnikową wydawano z przepisu lekarza, między innymi przy bólach brzucha i pomocniczo w kamicy żółciowej ^[5]. W Niemczech glistnik dopuszczono do stosowania przy skurczowych dolegliwościach dróg żółciowych i przewodu pokarmowego ^[4].

Silne pobudzanie wydzielania żółci przez glistnik może wywoływać nudności u osób z uszkodzoną wątrobą ^[7]. Ziele jest przeciwwskazane w ostrym zapaleniu żołądka i w chorobie wrzodowej ^[6]. Inne źródła zalecają ostrożność między innymi przy ropnym zapaleniu pęcherzyka żółciowego, niedrożności jelit i raku wątroby ^[8].

Wątroba: co pokazały opisy przypadków

Mimo przypisywanego mu działania ochronnego na wątrobę glistnik wiązano z wieloma przypadkami jej uszkodzenia ^[9]. W przeglądzie opisów 16 chorych z różnych krajów Europy uszkodzenie wątroby uznano za prawdopodobnie lub bardzo prawdopodobnie związane z wyciągami z glistnika ^[10]. Prawie wszyscy chorzy mieli żółtaczkę i bardzo wysokie wyniki prób wątrobowych ^[10]. Mimo ciężkiego przebiegu choroba kończyła się zwykle powrotem do zdrowia ^[10].

W niedawnej pracy opisano dwie kobiety z uszkodzeniem wątroby po glistniku ^[11]. Jedna brała kapsułki z glistnikiem na kamicę żółciową, druga regularnie piła herbatkę z glistnika „dla zdrowia” ^[11]. Po odstawieniu glistnika i leczeniu dożylnym stan obu kobiet się poprawił ^[11]. W przeglądzie dołączonym do tej pracy przypadki dotyczyły różnych postaci glistnika, a po jego odstawieniu chorzy zwykle wracali do zdrowia ^[11].

Uszkodzenia wątroby obserwowano na ogół po wysokodawkowych preparatach niemieckich ^[8]. Długotrwałe stosowanie wiąże się z niskim ryzykiem umiarkowanej, nieprzewidywalnej reakcji ze strony wątroby ^[4]. Przy objawach uszkodzenia wątroby źródła zalecają przerwanie stosowania glistnika ^[8]. Autorzy jednego przeglądu uznali, że wobec braku wyraźnych korzyści ryzyko stosowania preparatów z glistnikiem przeważa nad pożytkiem ^[9].

Czego nie stosować samodzielnie

Glistnik nie należy do ziół o łagodnym działaniu, dlatego jego preparatów, zwłaszcza doustnych, nie stosuje się bez porady lekarza ^[5]. Ze względu na alkaloidy i rzadkie uszkodzenia wątroby źródła odradzają stosowanie długotrwałe, poza stosowaniem na skórę ^[4]. W Wielkiej Brytanii sprzedaż glistnika ograniczono do zielarzy ^[4].

Większe dawki i długie stosowanie ziela mogą uszkodzić oczy, dając objawy podobne do jaskry (choroby oczu z podwyższonym ciśnieniem w gałce ocznej) ^[6][5]. Ziele jest przeciwwskazane u osób z jaskrą, także jako składnik mieszanek ziołowych ^[6][3].

Glistnika nie podaje się osobom z ciężką chorobą wątroby ani z wcześniejszym jej uszkodzeniem ^[4]. W ciąży glistnik może szkodzić płodowi lub noworodkowi ^[4]. Ziele zwiększa kurczliwość macicy i jest przeciwwskazane w końcowym okresie ciąży ^[6]. Stosowanie glistnika podczas karmienia piersią jest zdecydowanie odradzane ^[4]. Interakcji glistnika z lekami nie udokumentowano ^[4].

Dzieci i nastolatki

Brak danych o stosowaniu glistnika u dzieci, a długotrwałe stosowanie uznaje się u nich za prawdopodobnie nieodpowiednie ^[8]. Opisano śmiertelne zatrucie 4-letniego chłopca w 1936 roku, choć nie ma pewności, czy przyczyną był glistnik ^[4].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Wyciągi z glistnika zawierają ponad 20 składników, w tym różne czynne alkaloidy izochinolinowe ^[10]. Wśród alkaloidów glistnika wymienia się między innymi chelerytrynę, protopinę, berberynę i sangwinarynę ^[12]. Chelidonina i β-homochelidonina słabo uspokajają ośrodkowy układ nerwowy ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim chelidoninę opisuje się jako związek pokrewny papawerynie (lekowi rozkurczowemu), który rozluźnia mięśnie gładkie ^[2]. W badaniach na komórkach i na zwierzętach ziele hamowało wzrost bakterii, grzybów chorobotwórczych i pasożytniczych pierwotniaków, co przypisuje się sangwinarynie i chelerytrynie ^[6][5].

W ponownej ocenie 21 opublikowanych przypadków z Europy związek z glistnikiem uznano za bardzo prawdopodobny w 2, prawdopodobny w 6, możliwy w 10 i wykluczony w 3 przypadkach ^[13]. Część ocen obniżały inne możliwe przyczyny choroby i słaba jakość danych ^[13]. Uszkodzenie ma zwykle ostry przebieg i dotyczy przede wszystkim komórek wątroby ^[10]. Opisuje się je jako osobniczą, nieprzewidywalną reakcję związaną z przemianami substancji w organizmie, bez cech uczulenia, a nie wiadomo, który składnik ją wywołuje ^[13]. Przegląd piśmiennictwa do marca 2023 r. objął 38 przypadków, głównie u dorosłych kobiet w wieku 27–77 lat, najczęściej zgłaszanych w Niemczech, przy stosowaniu glistnika od 1 tygodnia do roku ^[11]. W latach 1997–1999 w niemieckim regionie liczącym ok. 1 mln mieszkańców opisano 10 przypadków ostrego zapalenia wątroby po preparatach glistnika, po wykluczeniu innych przyczyn ^[8]. W połowie z nich wystąpił zastój żółci, nie było niewydolności wątroby, a stan szybko się poprawiał po odstawieniu ^[8]. Pierwszy opis pochodzi z 1996 r.: u 69-letniej kobiety po 6 tygodniach przyjmowania tabletek z kilkoma ziołami, w tym glistnikiem, wystąpiło ostre zapalenie wątroby, które wróciło po ponownym ich przyjęciu ^[8].

U myszy dawka alkaloidów glistnika podanych podskórnie, po której ginie połowa zwierząt, wynosi 300 mg/kg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[4]. Wyciąg metanolowy podawany myszom w dawce 350 mg/kg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 7 dni spowodował 20% śmiertelność ^[4]. U szczurów po 4 tygodniach podawania glistnika w dawkach 1,5 i 3 g/kg/dzień (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) nie zaobserwowano objawów toksycznych ani uszkodzenia wątroby ^[4]. W Wielkiej Brytanii najwyższa dawka przy sprzedaży przez zielarzy wynosi 2 g trzy razy dziennie (dawka określona w przepisach, nie zalecenie) ^[4].