Głóg dla serca: tradycja, badania i ostrożność przy lekach

Głóg to krzew, którego kwiaty i owoce są dziś popularne zarówno w ludowym, jak i w naukowym ziołolecznictwie ^[1]. W polskich poradnikach zielarskich opisywano go jako środek na słabnące serce, zwłaszcza u osób w podeszłym wieku ^[2][3]. Wyciągi z liści i kwiatów głogu badano u ponad 4000 osób z łagodną przewlekłą niewydolnością serca ^[4].

Który głóg trafia do zielarni

Surowiec zielarski pochodzi głównie z dwóch gatunków: głogu jednoszyjkowego i głogu dwuszyjkowego (Crataegus laevigata) ^[1]. Kwiaty i owoce obu tych gatunków mają taką samą wartość leczniczą ^[3]. Sadzony w parkach głóg szkarłatny o czerwonych kwiatach nie nadaje się do celów leczniczych ^[3]. W farmakopeach (urzędowych spisach surowców leczniczych) ujmuje się kwiat z liśćmi, sam kwiatostan oraz owoc głogu ^[1]. Owoce zawierają podobne substancje czynne jak kwiaty, ale w mniejszych ilościach ^[3]. W dawnych źródłach owocom przypisuje się działanie podobne do kwiatów, lecz słabsze ^[5].

Zioło sercowe dawnych poradników

W polskim piśmiennictwie zielarskim głóg opisywano przy chorobach serca, także u osób starszych ^[3][2]. Wymieniano m.in. stopniowe osłabienie mięśnia sercowego i starczą niewydolność serca ^[2][3]. Stosowano go też przy łagodnych zaburzeniach krążenia w naczyniach wieńcowych (tętnicach, które odżywiają serce) ^[2][3]. Sięgano po niego również przy kołataniu serca i zaburzeniach rytmu wywołanych zdenerwowaniem lub lękiem ^[2][3]. Napary i wyciągi alkoholowe z głogu podawano ponadto przy nadciśnieniu i nerwicy serca ^[5].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się kwiatom głogu lekkie wzmacnianie skurczów serca i zwalnianie ich częstości, przez co serce ma pracować oszczędniej ^[3]. Opisywano też rozkurczanie naczyń wieńcowych, które ma zwiększać dopływ krwi i tlenu do serca ^[2][3]. Wyciągom z kwiatów przypisuje się również obniżanie ciśnienia i łagodne działanie uspokajające ^[5]. Są to opisy z dawnych poradników, a nie wyniki porównawczych badań u ludzi.

Flawonoidy i procyjanidyny

Kwiatostany głogu zawierają flawonoidy (roślinne barwniki z grupy polifenoli) oraz procyjanidyny (związki pokrewne garbnikom) ^[3]. Flawonoidom głogu przypisuje się w piśmiennictwie tonizujący wpływ na układ krążenia ^[5]. Według dawnych opisów działają one łagodnie, powoli i długotrwale ^[2]. W przeglądzie badań nad specjalnym wyciągiem z liści i kwiatów głogu procyjanidynom przypisuje się działanie ochronne na serce ^[6]. Już dawniej za wartościowe uznawano głównie oczyszczone wyciągi o stałej zawartości flawonoidów, a napar i odwar uważano za przestarzałe ^[2].

Co pokazały badania przy niewydolności serca

Przewlekła niewydolność serca to stan, w którym serce pompuje krew słabiej, niż potrzebuje organizm. Przegląd Cochrane zebrał badania, w których porównywano osoby biorące wyciąg z liści i kwiatów głogu z osobami dostającymi pozorny preparat ^[7]. W większości takich badań głóg podawano jako dodatek do zwykłego leczenia, a nie zamiast niego ^[7]. Osoby biorące wyciąg mogły wykonać nieco większy wysiłek i rzadziej odczuwały duszność oraz zmęczenie ^[7]. Według wniosków przeglądu głóg jako dodatek do leczenia może pomagać w łagodzeniu objawów ^[7].

Przegląd ma ważne ograniczenie: badania prawie nie dostarczyły danych o zgonach i poważnych zdarzeniach sercowych ^[7]. W jednym badaniu zgłoszono zgony w obu grupach, bez dalszych szczegółów ^[7]. Badano gotowe wyciągi z liści i kwiatów, a nie herbatki ani domowe nalewki ^[7][4]. Większość badań dotyczyła łagodnej postaci przewlekłej niewydolności serca ^[4].

W jednym badaniu wyciąg ze świeżych owoców głogu nieco poprawił tolerancję wysiłku u osób z łagodną niewydolnością serca ^[8]. W tym samym badaniu odczuwane przez chorych dolegliwości sercowe wyraźnie się nie zmieniły ^[8]. W innym pojedynczym badaniu wyciąg z liści i kwiatów jednego z gatunków głogu obniżał ciśnienie u osób z łagodnym nadciśnieniem ^[9].

Dlaczego decyduje lekarz

Leczenie chorób serca przetworami z głogu może się odbywać wyłącznie pod kierunkiem lekarza ^[3]. Nawet w dawnych źródłach nalewkę głogową podawano z przepisu lekarza ^[3]. Źródła podają, że głogu nie stosuje się razem z lekami na serce i na ciśnienie, chyba że pod nadzorem lekarza lub wykwalifikowanego zielarza ^[9].

Głóg może wzmacniać działanie glikozydów nasercowych (leków na serce, np. digoksyny) i beta-blokerów (leków zwalniających pracę serca i obniżających ciśnienie) ^[9]. Może też wzmacniać działanie innych leków obniżających ciśnienie, co może wymagać zmiany ich dawek ^[9]. Przy niskim ciśnieniu krwi źródła zalecają unikanie przetworów z głogu ^[3]. W małym badaniu u 8 zdrowych ochotników wyciąg z głogu nie zmieniał ilości digoksyny we krwi ^[10][9].

Działania niepożądane, ciąża i karmienie

W przeglądzie Cochrane działania niepożądane były rzadkie, łagodne i przemijające ^[7]. Wymieniano nudności, zawroty głowy oraz dolegliwości sercowe i żołądkowo-jelitowe ^[7]. W badaniach z udziałem 7311 osób zdarzenia niepożądane były głównie łagodne do umiarkowanych ^[9]. Wśród poważniejszych reakcji opisywano upadki, krwawienia z przewodu pokarmowego, niewydolność krążenia i wysypkę ^[9]. Opisano też jeden przypadek ciężkiej reakcji uczuleniowej (wstrząsu anafilaktycznego) na głóg ^[9].

U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać głóg za bezpieczny w ciąży ^[9]. W badaniach na zwierzętach nie stwierdzono szkód dla płodu ^[9]. Głóg opisuje się jako zgodny z karmieniem piersią ^[9]. Informacje o przedawkowaniu głogu są nieznane ^[9].

Owoce w domowych przetworach

Dzikie owoce krzewów od dawna trafiają do domowych przetworów. W medycynie ludowej z owoców głogu robiono odwar, z kwiatów napar, a z obu surowców także nalewkę ^[1]. Z owoców głogu przyrządza się również wino, białe lub lekko różowe ^[1]. Owoce zawierają niewielkie ilości witaminy C i prowitaminy A, które nie mają znaczenia leczniczego ^[3].

Dzieci i nastolatki

Brakuje informacji o bezpieczeństwie stosowania głogu u dzieci, choć źródło nie przewiduje działań niepożądanych ^[9].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Do przeglądu Cochrane włączono 14 badań, w których porównywano wyciąg z liści i kwiatów głogu z placebo ^[7]. Dane z 10 badań, obejmujących 855 osób z przewlekłą niewydolnością serca, nadawały się do wspólnej analizy ^[7]. Maksymalne obciążenie w teście wysiłkowym było średnio o 5,35 W wyższe niż przy placebo ^[7]. Iloczyn ciśnienia i tętna, czyli wskaźnik zużycia tlenu przez serce, był przy głogu niższy ^[7]. W jednym badaniu zgłoszono trzy zgony w grupie głogu i jeden w grupie porównawczej, bez dalszych szczegółów ^[7].

Badanie wyciągu ze świeżych owoców objęło 143 osoby z łagodną niewydolnością serca ^[8]. Przez 8 tygodni brały one 3 razy dziennie po 30 kropli wyciągu (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo placebo ^[8]. Różnica w tolerancji wysiłku wyniosła 8,3 W na korzyść wyciągu, a ocena dolegliwości sercowych wyraźnie się nie zmieniła ^[8].

W badaniu z digoksyną 8 zdrowych ochotników brało przez 21 dni specjalny wyciąg z liści i kwiatów, 450 mg dwa razy dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[10]. Różnice w poziomie digoksyny we krwi mogły być przypadkowe ^[10]. Specjalny wyciąg z liści i kwiatów (badany w jednym preparacie) zawiera 18,75% oligomerycznych procyjanidyn ^[6]. Kwiatostan głogu zawiera 0,8–1,0% flawonoidów ^[2].

U szczurów ekstrakt z głogu podawany w dużych dawkach przez 30 dni nie wywołał działań niepożądanych ^[9]. Standardowe testy mutagenności (uszkadzania materiału genetycznego) były ujemne ^[9]. Etanolowy ekstrakt z głogu był jednak słabo mutagenny w teście Amesa (laboratoryjnym teście na bakteriach) ^[9].