Gorzkie zioła przed posiłkiem: dlaczego gorycz budzi apetyt

Goryczka, centuria i bobrek to klasyczne gorzkie zioła, które tradycyjnie podaje się przed jedzeniem, by pobudzić apetyt i trawienie ^[1][2][3]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że ich działanie zaczyna się już na języku: gorycz drażni kubki smakowe, a żołądek odpowiada wydzielaniem soku ^[4][2]. Liście bobrka były popularnym środkiem domowym i ludowym od połowy XVII wieku ^[5].

Gorycz na języku, soki w żołądku

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że gorzkie związki drażnią zakończenia nerwowe w kubkach smakowych języka ^[4][2]. Na ten bodziec żołądek odruchowo odpowiada wydzielaniem większej ilości soku żołądkowego ^[4][2]. Pobudzenie przenosi się też na wątrobę, która wydziela więcej żółci, oraz na trzustkę, która wydziela więcej soku trawiennego ^[4]. Przy liściu bobrka opisuje się również obfitsze wydzielanie śliny ^[3].

Gorycze z korzenia goryczki mają działać także bezpośrednio na żołądek: rozszerzają naczynia jego błony śluzowej i zwiększają jego ruchy ^[1]. Według tych źródeł najsilniej działają po około 30 minutach, dlatego gorzkie środki przyjmuje się przed posiłkiem ^[1]. W piołunie do goryczy dochodzi olejek eteryczny (lotne, pachnące składniki rośliny), któremu przypisuje się pobudzanie wydzielania soków trawiennych i ułatwianie odpływu żółci ^[4][6].

Cztery klasyczne gorycze

Goryczka żółta (Gentiana lutea) rośnie naturalnie w Alpach, a w zielarstwie używa się jej korzenia ^[7][8]. Korzeń goryczki stosuje się przy braku apetytu, niestrawności, wzdęciach, zgadze i uczuciu ucisku w żołądku ^[8][1]. Podaje się go także po przebytych nieżytach (stanach zapalnych błony śluzowej) żołądka i jelit ^[8].

Centuria pospolita (Centaurium erythraea), nazywana też tysiącznikiem, rośnie na łąkach i polanach, a zbiera się jej ziele (nadziemną część rośliny) ^[9][2]. Ziele centurii stosuje się przy niedoborze kwasu w soku żołądkowym oraz przy bólach, braku łaknienia, wzdęciach, odbijaniu i zgadze towarzyszących nieżytowi żołądka ^[10][2]. Zalecano je też osobom wracającym do sił po ciężkich chorobach i operacjach, u których osłabło trawienie ^[10][2].

Bobrek trójlistkowy (Menyanthes trifoliata) to roślina, z której w zielarstwie używa się liści ^[11][12]. Głównym wskazaniem jest zbyt małe wydzielanie soku żołądkowego, które prowadzi do braku apetytu i gorszego przyswajania pokarmu ^[3]. Liść bobrka polecano zwłaszcza osobom starszym z zanikowym nieżytem żołądka, który utrudnia trawienie ^[12]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że stopniowo poprawia on trawienie, apetyt i samopoczucie ^[3].

Bylica piołun (Artemisia absinthium) to gorzkie ziele, któremu przypisuje się poprawę trawienia i pracy pęcherzyka żółciowego ^[13]. Piołun ma jednak wiele przeciwwskazań, opisanych w dalszej części ^[6].

Krople, nalewki i herbatki przed posiłkiem

Klasyczną postacią jest nalewka goryczkowa, czyli wyciąg z korzenia goryczki na alkoholu ^[1][14]. W piśmiennictwie podaje się 10–30 kropli nalewki w odrobinie wody przed posiłkiem, przy braku apetytu i zaburzeniach trawienia ^[1]. Liście bobrka zalewano dawniej żytniówką albo mocnym winem ^[5]. Z korzenia goryczki przygotowywano też gorzkie wino na wzmocnienie i usprawnienie trawienia ^[7].

Gorzkie zioła podaje się również jako odwar, czyli krótko gotowane w wodzie i przecedzone ^[10][3]. Na odwar z centurii w piśmiennictwie podaje się łyżkę ziela zalaną niewielką ilością wody i krótko gotowaną ^[10][2]. Taki odwar pije się łyżkami przed posiłkiem ^[10][2]. Podobnie przygotowuje się odwar z liści bobrka, który także pije się łyżkami przed jedzeniem ^[12][3].

Centurię i bobrek rzadko stosuje się same; częściej trafiają do mieszanek pobudzających trawienie ^[10][12]. Centurię łączono w nich m.in. z zielem piołunu, zielem krwawnika i korzeniem mniszka ^[10]. Dawniej opisywano też herbatę z równych części liści bobrka, szałwii, piołunu i centurii, o bardzo gorzkim smaku ^[5].

Przy piołunie w piśmiennictwie zielarskim opisuje się napar (ziele zalane wrzątkiem) pity małymi porcjami w ciągu dnia ^[15]. Przy nalewce piołunowej te same źródła opisują krótkie kuracje, po których robi się przerwę ^[15].

Co pokazały obserwacje

W badaniach rentgenowskich żołądka po przyjęciu wyciągu z korzenia goryczki stopniowo rozszerzały się naczynia błony śluzowej i rosła ruchliwość żołądka ^[8]. Szczyt tego efektu przypadał po 30–35 minutach, co tłumaczy zwyczaj przyjmowania goryczy przed jedzeniem ^[8].

Źródła zielarskie zwracają uwagę, że siła działania goryczki zależy głównie od stanu żołądka ^[8][1]. U zdrowych osób wydzielanie soku żołądkowego wzrasta tylko nieznacznie, a u osób z brakiem apetytu i niestrawnością – wyraźnie ^[8][1]. Według tych źródeł sprzyja to wyrównaniu trawienia ^[1].

Kto powinien uważać

Gorycze zwiększają wydzielanie kwaśnego soku żołądkowego, dlatego źródła wymieniają przy nich kilka przeciwwskazań ^[2][16][8]. Korzeń goryczki jest przeciwwskazany w ostrym nieżycie żołądka, chorobie wrzodowej i krwawieniach z przewodu pokarmowego ^[8]. Piołun jest przeciwwskazany przy nadkwaśności soku żołądkowego ^[16]. Jest też przeciwwskazany przy krwawieniach z przewodu pokarmowego, ostrych nieżytach żołądka i jelit, żylakach odbytu i w czasie miesiączki ^[6].

W ciąży piołun jest przeciwwskazany, bo według źródeł może powodować wady rozwojowe lub trwałe szkody u płodu ^[6][16]. Przeciwwskazany jest również w okresie karmienia piersią z powodu możliwej toksyczności olejku ^[16][15]. Przy goryczce u niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać ją za bezpieczną ^[17].

Składniki olejku piołunu, zwłaszcza tujon, są uznawane za toksyczne i szkodliwe ^[4]. Kwiaty piołunu wywoływały uczulenie kontaktowe i mogą uczulać silniej niż liście ^[16].

Duże dawki korzenia goryczki mogą powodować przekrwienie błony śluzowej żołądka, nudności i wymioty ^[8][1]. Przekroczenie zalecanych dawek centurii może wywołać ból żołądka, nudności, a nawet wymioty ^[10][2]. Duże dawki liścia bobrka wywołują nudności, wymioty i biegunkę ^[3][11]. Dla goryczki nie są znane interakcje z lekami ^[17].

Czego nie stosować samodzielnie

Szczególnie niebezpieczny jest olejek piołunowy: nadużywanie dużych dawek piołunu, przypuszczalnie właśnie olejku, prowadziło do zatruć, a nawet zgonów ^[16]. Ciemiernik biały bywa mylony z goryczką przy zbiorze ze stanu naturalnego, a zawiera trujące substancje i powodował zatrucia ludzi ^[17].

Dzieci i nastolatki

Dla goryczki brak danych o stosowaniu u dzieci; poza reakcją na bardzo gorzki smak nie oczekuje się działań niepożądanych ^[17]. Przy odwarze z centurii w piśmiennictwie podaje się dla dzieci mniejsze ilości niż dla dorosłych: ½–1 łyżeczki ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Siłę goryczy surowca opisuje wskaźnik goryczy: dla liścia bobrka podaje się wskaźnik 300, a dla ziela centurii wskaźnik 50 ^[12][10]. Ziele centurii zawiera do 2,4% substancji gorzkich, m.in. gencjopikrynę (gorzki związek typowy dla roślin goryczkowatych) ^[2]. W korzeniu goryczki głównym gorzkim związkiem jest gencjopikrozyd (2,5%), a bardzo gorzkim składnikiem jest też amarogentyna ^[14]. Liść bobrka zawiera do 1% gorzkiej meniantyny oraz do 4% garbników (substancji ściągających błony śluzowe) ^[3].

W olejku piołunu za pobudzanie wydzielania soków trawiennych odpowiadać mają zwłaszcza tujon i felandren, działające razem z goryczami ^[4]. Bobrkowi przypisuje się też działanie bezpośrednio na błonę śluzową żołądka, za pośrednictwem gastryny (hormonu pobudzającego wydzielanie soków trawiennych) ^[3]. Za odruchowym charakterem działania goryczy przemawiają dawne obserwacje: efekt zanikał po znieczuleniu języka i po lekach działających jak atropina (lek hamujący wydzielanie i skurcze) ^[18]. W obserwacjach rentgenowskich zmiany w żołądku pojawiały się już 3–8 minut po przyjęciu wyciągu z korzenia goryczki ^[8].