Herbatka na odchudzanie pod lupą: co robi z wagą, a co z jelitami

Herbatki „dietetyczne” i „detoks” sprzedaje się bez recepty z obietnicą odchudzania przez oczyszczanie organizmu i przyspieszenie przemiany materii ^[1]. Wiele z nich zawiera rośliny przeczyszczające, a część także rośliny opisywane jako moczopędne, na przykład mniszek ^[2][3]. Ciekawe jest więc, co te rośliny naprawdę robią z ciałem i co pokazały badania nad masą ciała.

Co jest w torebce

Wiele mieszanek ziołowych opisywanych jako wspomagające odchudzanie trafia jednocześnie do grupy mieszanek przeczyszczających ^[2]. Kora kruszyny lub wyciągi z niej wchodzą w skład mieszanek do zmniejszania nadwagi, a także wielu tabletek i herbatek przeczyszczających ^[4]. Liść senesu jest składnikiem kilku mieszanek, które figurują zarówno wśród przeczyszczających, jak i wśród wspomagających odchudzanie ^[4][2]. Ziele mniszka (nadziemna część rośliny) lub wyciągi z niego dodaje się do preparatów do zmniejszania nadwagi ^[2].

Do mieszanek przeczyszczających i „usprawniających przemianę materii” trafia też kwiat hibiskusa (ketmii) ^[4]. Wśród surowców wspomagających odchudzanie wymienia się również morszczyn, kłącze perzu, gumę guar i pektyny ^[2]. Liść mate stosuje się pomocniczo w dietach odchudzających ^[2]. Zieloną herbatę piśmiennictwo fitoterapeutyczne zalicza do ziół wspomagających oczyszczanie organizmu ^[5].

W dawnych polskich poradnikach zielarskich przy otyłości wymieniano m.in. korę kruszyny, korzeń mniszka, liść brzozy i ziele skrzypu ^[6]. Podstawą leczenia otyłości była tam jednak ścisła dieta i ruch, a zioła miały pomocniczo przeciwdziałać zaparciom i działać moczopędnie ^[6].

Przeczyszczające: kruszyna i senes

Kora kruszyny pospolitej działa przeczyszczająco i żółciopędnie, a jej czynne składniki działają na jelito grube ^[7]. Pobudzają one ruchy jelita grubego i ograniczają wchłanianie z niego wody, przez co stolec staje się rzadszy i obfitszy ^[8]. Według dawnych poradników kora kruszyny przeczyszcza nieco słabiej niż senes ^[9]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że przeczyszczenie po kruszynie następuje w ciągu 6–12 godzin ^[10].

Liście i strąki senesu zawierają substancje, które drażnią jelito grube i działają przeczyszczająco ^[9][4]. Senes przeczyszcza szybciej niż inne surowce tego typu, po 6–8 godzinach od przyjęcia ^[11]. Liście senesu uchodzą za silniej przeczyszczające niż strąki ^[12].

Dawne poradniki opisują przy otyłości mieszanki z korą kruszyny, pite między posiłkami, by regulować trawienie, zapobiegać zaparciom i zwiększać ilość moczu ^[8]. Takie mieszanki miały być stosowane razem z dietą, ćwiczeniami ruchowymi i zabiegami wodnymi, aby zatrzymać tycie albo z czasem powoli zmniejszać wagę ^[8].

Moczopędne: mniszek i pokrzywa

W piśmiennictwie zielarskim korzeń i ziele mniszka opisuje się jako środki moczopędne i żółciopędne ^[3]. Przypisuje się mu tam także pobudzanie przemiany materii i wspomaganie leczenia otyłości ^[3]. Wyciągom z korzeni i kłączy pokrzywy piśmiennictwo zielarskie przypisuje zwiększanie wydzielania moczu i usuwanie zbędnych produktów przemiany materii ^[13]. Tradycyjnie zalecano też wiosenną kurację pokrzywą, czyli codzienne picie soku z młodych, świeżo zebranych roślin przed kwitnieniem ^[9].

W fitoterapii działanie nazywane „moczopędnym oczyszczającym” opisuje się jako wspomaganie oczyszczania organizmu przez nerki ^[14]. Więcej moczu oznacza przede wszystkim więcej wydalonej z organizmu wody.

Co z tym „oczyszczaniem”

Waga pokazuje masę całego ciała, a więc także wody i zawartości jelit, nie tylko tkanki tłuszczowej. Rośliny przeczyszczające sprawiają, że jelito wchłania mniej wody, a mniszkowi przypisuje się zwiększanie ilości moczu ^[8][3]. Utrata wody i treści jelit zmienia wskazanie wagi, ale nie oznacza ubytku tkanki tłuszczowej.

Przegląd badań nad dietami „detoks” wykazał bardzo mało dowodów klinicznych, które by je wspierały ^[15]. Nieliczne badania u ludzi miały błędy w metodzie i obejmowały małe grupy osób ^[15]. Autorzy nie znali żadnego badania, w którym porównano by osoby stosujące komercyjny program „detoks” z osobami, które go nie stosowały ^[15].

Przegląd badań nad herbatkami „dietetycznymi” i „detoks” uznał, że ich wpływ na odchudzanie ma słabe oparcie w dowodach ^[1]. Nieliczne doświadczenia sugerowały niewielki wpływ na masę ciała, ale większość materiału stanowiły opisy pojedynczych przypadków i analizy produktów ^[1]. Według tego przeglądu takie herbatki dają niewiele wykazanych korzyści i mogą nieść istotne ryzyko dla zdrowia ^[1].

Zielona herbata może wspomagać zmniejszanie masy ciała, ale przegląd wielu badań pokazuje, że efekt jest mały ^[16][17]. W tych badaniach porównywano dorosłych z nadwagą lub otyłością, którzy brali preparaty z zielonej herbaty, z osobami, które ich nie brały ^[17]. Spadek masy ciała był niewielki, różnica mogła być przypadkowa, a autorzy uznali, że raczej nie ma on praktycznego znaczenia ^[17]. W takich badaniach nie wykazano też, by zielona herbata pomagała utrzymać wagę po odchudzaniu ^[17].

Na co uważać

Zioła przeczyszczające mogą powodować ból brzucha ^[18]. Nadużywane mogą prowadzić do utraty elektrolitów (soli mineralnych potrzebnych m.in. do pracy mięśni i serca), zwłaszcza potasu ^[18]. Senes nie powinien być stosowany długotrwale, a dłużej niż 2 tygodnie tylko pod nadzorem specjalisty ^[12]. Senesu nie stosuje się przy biegunce, luźnych stolcach ani bólu brzucha, a przy przyjmowaniu leków lub chorobie zaleca się konsultację z lekarzem ^[12].

Kruszyna i senes należą do pobudzających środków przeczyszczających, podobnie jak niektóre syntetyczne leki na zaparcia ^[12][19]. Przegląd badań nad takimi syntetycznymi lekami nie znalazł podstaw do ich stosowania dłużej niż przez 4 tygodnie ^[19]. Działania niepożądane były w tych badaniach zwykle łagodne, ale częste, głównie biegunka i ból brzucha ^[19].

Przeglądy nie znalazły przekonujących dowodów, że pobudzające środki przeczyszczające, w tym senes, trwale uszkadzają nerwy lub mięśnie jelita ^[20][21]. Dawnego obrazu jelita zniszczonego przeczyszczaniem nie obserwuje się w nowszych badaniach i wiąże się go prawdopodobnie z wycofanymi już lekami ^[12]. Według dawnego poradnika dłuższe stosowanie kory kruszyny nie prowadzi do przyzwyczajenia ^[9]. Przy przewlekłym stosowaniu ziół przeczyszczających może pojawić się ciemne przebarwienie błony śluzowej jelita, które jest niegroźne i ustępuje ^[18].

W ciąży i podczas karmienia piersią kora kruszyny jest przeciwwskazana, a zielonej herbaty według źródeł nie należy wtedy pić ^[10][22]. Kora kruszyny jest też przeciwwskazana przy zapaleniu wyrostka ^[10]. Świeża kora kruszyny wywołuje silne bóle brzucha, biegunkę i wymioty, dlatego używa się jej dopiero po wygrzaniu albo długim przechowywaniu ^[10]. Wśród przeciwwskazań dla ziela mniszka wymienia się niedrożność dróg żółciowych i jelit ^[2].

Osobom z wrzodem żołądka zaleca się unikanie zielonej herbaty, bo może nasilać objawy ^[22]. Opisano pojedyncze przypadki zapalenia wątroby i poważnej choroby krwi po produktach z zieloną herbatą na odchudzanie ^[22]. U mężczyzny biorącego ziprazydon (lek przeciwpsychotyczny na receptę) po rozpoczęciu wyciągu z zielonej herbaty na odchudzanie wystąpiła psychoza ^[22].

Chińskie produkty ziołowe na odchudzanie bywają zanieczyszczone zakazanymi substancjami odchudzającymi, co prowadziło do zatruć, a nawet zgonów ^[18]. W herbatkach „detoks” i „dietetycznych” wykrywano nieujawnione leki, duże ilości substancji pobudzających oraz skład niezgodny z etykietą ^[1]. Opisywano po nich zaburzenia soli mineralnych we krwi, problemy z sercem i uszkodzenia wątroby u wcześniej zdrowych osób ^[1]. Opisano też przypadek, w którym herbatkę „oczyszczającą wątrobę” uznano za możliwą przyczynę ostrej niewydolności wątroby ^[23].

Dzieci i nastolatki

Kory kruszyny według piśmiennictwa zielarskiego nie podaje się małym dzieciom ^[10]. Źródło nie określa granicy wieku.

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kora kruszyny zawiera 5–8% glikozydów antrachinonowych (związków, które w jelicie grubym zamieniają się w substancje przeczyszczające) ^[10]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że zamianę tę przeprowadzają bakterie jelitowe, a osoby z mocno zubożoną florą jelitową słabiej reagują na takie preparaty ^[10]. Główne substancje przeczyszczające senesu to sennozydy (związki z tej samej grupy co w kruszynie) ^[9].

W przeglądzie badań nad zieloną herbatą osiem badań z Japonii (1030 osób) pokazało zmianę wskaźnika masy ciała od braku efektu do −1,3 kg/m2 na korzyść preparatów z zielonej herbaty ^[17]. W pięciu badaniach spoza Japonii (404 osoby) obwód talii zmniejszył się średnio o 0,2 cm, a różnica mogła być przypadkowa ^[17]. W dwóch badaniach nad utrzymaniem wagi po odchudzaniu (184 osoby) zmiana masy ciała wynosiła od 0,6 do −1,6 kg ^[17]. Dwa przypadki w grupie zielonej herbaty wymagały pobytu w szpitalu, ale nie powiązano ich z preparatem ^[17]. Przy przyjmowaniu czystej substancji EGCG z zielonej herbaty w dawce 1200 mg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) obserwowano przyrost masy ciała, niestrawność i bezsenność ^[22].

W przeglądzie pięciu badań z 1008 osobami z zaparciami ogólną poprawę zgłaszało 78–99% osób biorących bisakodyl lub pikosiarczan sodu (syntetyczne leki przeczyszczające) i 46–54% osób z grupy porównawczej, które dostawały preparat bez substancji czynnej ^[19]. Działania niepożądane dotyczyły w tych badaniach nawet 72% osób ^[19]. Przegląd 43 publikacji wykazał, że w dawkach większych niż lecznicze pobudzające środki przeczyszczające zmieniały komórki wyściółki jelita, ale zmiany były odwracalne i uznane za bez znaczenia dla zdrowia ^[20]. Ten sam przegląd nie znalazł przekonujących dowodów na związek tych środków z rakiem jelita grubego ^[20]. W badaniach na szczurach senes nie wywoływał nowotworów nawet po dwuletnim codziennym podawaniu ^[21].

Przegląd herbatek „dietetycznych” i „detoks” objął 10 badań: doświadczenia, opisy przypadków, analizy produktów i oceny reklam ^[1]. W badaniu brazylijskich roślin odchudzających zawartość arsenu w surowych roślinach przekraczała limit brazylijskiej farmakopei, a herbata z hibiskusa wypadła niekorzystnie pod względem glinu ^[24]. W opisanym przypadku niewydolności wątroby kobieta piła herbatkę trzy razy dziennie przez 14 dni przed pojawieniem się objawów, a sześć jej składników opisywano wcześniej jako szkodliwe dla wątroby ^[23].