Inhalacje ziołowe, okłady i nasiadówki: co mówi tradycja i badania

Para z naparu rumianku, ciepły okład na szyję czy nasiadówka z odwaru kory dębu to domowe sposoby, które opisywano od dawna ^[1][2]. Dawne poradniki wymieniają je przy chrypce, nieżycie gardła, sączących wypryskach i żylakach odbytu ^[3][1][4][5]. Część tych zabiegów sprawdzano też w badaniach u ludzi, często z samą parą lub wodą, bez ziół ^[6][7][8].

Inhalacje ziołowe: para nad naparem

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) dodaje się do gorącej wody do inhalacji parowej, by złagodzić przekrwienie, czyli obrzęk i zatkanie dróg oddechowych ^[9]. Do takich inhalacji używa się kwiatów rumianku, którym przypisuje się działanie odkażające i przeciwzapalne ^[10]. Inhalacje z rumianku stosuje się przy stanach zapalnych i podrażnieniach dróg oddechowych ^[11]. W starszym piśmiennictwie zielarskim podawano je także przy zapaleniu górnych dróg oddechowych i katarze siennym ^[12].

Przy chrypce dawniej zalecano codzienne inhalacje gorącej pary z naparu rumianku lub macierzanki ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim macierzance przypisuje się właściwości podobne do tymianku pospolitego (Thymus vulgaris) ^[13]. Przy nieżycie oskrzeli i gardła proponowano parę rumiankową, a na noc okład szyi ^[1]. Do inhalacji stosuje się też olejek tymiankowy, podobnie jak olejek eukaliptusowy ^[14]. W chorobach górnych dróg oddechowych zioła od dawna podaje się jako płukanki, inhalacje i mikstury ^[4].

W piśmiennictwie fitoterapeutycznym opisano, że u osób z przeziębieniem inhalacje par rumianku łagodziły objawy ^[11]. Przegląd wielu badań nad samą ciepłą, wilgotną parą nie rozstrzygnął jednak, czy przynosi ona ulgę przy przeziębieniu ^[6]. Autorzy tego przeglądu ocenili jakość danych jako niską ^[6]. W niektórych badaniach pojawiał się lekki dyskomfort lub podrażnienie nosa ^[6]. Inny przegląd piśmiennictwa znalazł tylko nieliczne i sporne korzyści z inhalacji parą, za to wiele ostrzeżeń przed jej zagrożeniami ^[15].

Okłady i kompresy: gaza nasączona naparem

Napar z kwiatów rumianku stosuje się zewnętrznie między innymi do okładów, przymoczek, płukań i kąpieli ^[16][12]. W piśmiennictwie podaje się do okładów i płukań napary zawierające 3–10% kwiatów rumianku ^[14][11].

Przy sączącym wyprysku opisywano okłady z naparu z łyżki koszyczków rumianku na szklankę wody ^[4]. Gazę złożoną w kilka warstw zwilża się naparem, lekko odciska i kładzie na zmienione miejsce ^[4]. Takie okłady opisywano też przy zaczerwienieniu i zapaleniu skóry po naświetlaniach, gdzie miały zmniejszać obrzęk i ból ^[4]. Przy świeżych oparzeniach dawniej zalecano okłady z rumianku, także w mieszance z kwiatem krwawnika ^[4]. Robiono też gęste okłady zwane kataplazmami, z siemienia lnianego, kozieradki, kaszy owsianej i rumianku ^[1].

Wyciągi z ziela (nadziemnej części rośliny) tymianku stosuje się do okładów, kompresów i przemywań w niektórych chorobach skóry, na przykład przy trądziku ^[17]. Napar z liści szałwii lekarskiej (Salvia officinalis) służy do okładów na skórę i obmywania zewnętrznych narządów płciowych ^[18][14]. Wodne wyciągi z szałwii stosowano też przy zapaleniu i świądzie sromu ^[18].

Kora dębu szypułkowego (Quercus robur) zawiera garbniki, czyli substancje o działaniu ściągającym ^[19]. Odwar z kory dębowej opisywano do okładów na obrzmiałe gardło i gruczoły ^[2]. Zewnętrznie korę dębu stosuje się też przy oparzeniach pierwszego i drugiego stopnia, odmrożeniach, wypryskach i małych ranach ^[5]. Nagietek lekarski (Calendula officinalis) wchodził w skład mieszanki do okładów na oczy, razem z kwiatem bzu czarnego, chabra i krwawnika ^[4]. Przetworom z nagietka stosowanym na skórę przypisuje się działanie przeciwzapalne i bakteriobójcze ^[20][10]. Przegląd badań nad wyciągiem z kwiatów nagietka znalazł pewne dowody korzystnego wpływu na gojenie ran, ale przy oparzeniach wyniki były mieszane ^[21]. Jego autorzy podkreślają potrzebę większych, dobrze zaplanowanych badań ^[21].

Nasiadówki i kąpiele

Nasiadówka to kąpiel, w której w wodzie zanurza się tylko biodra i pośladki ^[8]. Kąpiele i nasiadówki z rumianku stosuje się przy dolegliwościach w okolicy odbytu i narządów płciowych ^[11]. Przy żylakach odbytu opisywano nasiadówki z odwaru kory dębu z kwiatem rumianku, rozcieńczonego wodą o temperaturze 36–37°C ^[5]. Ten sam odwar służył do moczenia stóp przy nadmiernym poceniu ^[5]. Odwar z kory dębowej podawano też do nasiadówek przy wypadaniu odbytnicy ^[2].

W piśmiennictwie zielarskim opisywano nasiadówkę z szałwii, krwawnika i nagietka przy żylakach odbytu oraz świądzie i zapaleniu zewnętrznych narządów płciowych ^[18]. Kąpiel z szałwią, babką, rumiankiem i lipą zalecano przy pokrzywce, świądzie, odmrożeniach i podrażnieniach skóry ^[18]. Wyciągi z tymianku dodawano do kąpieli odkażających i przeciwzapalnych ^[17]. Przy chrypce proponowano dawniej gorące kąpiele z macierzanki lub rumianku ^[3].

Badania u ludzi dotyczyły nasiadówek z samej wody, bez ziół ^[7][8]. W jednym badaniu u 64 osób po operacji hemoroidów porównywano chorych, którzy zaczęli ciepłe nasiadówki kilka godzin po zabiegu, z tymi, którzy zaczęli je następnego dnia ^[7]. Wcześniejsza nasiadówka wiązała się ze słabszym bólem rany, ale nie zmniejszała kłopotów z oddawaniem moczu ^[7].

W innym badaniu u osób ze świeżą szczeliną odbytu (bolesnym pęknięciem skóry przy odbycie) nasiadówki w letniej wodzie nie przyspieszyły gojenia ^[8]. Ból był po nasiadówkach nieco mniejszy, ale różnica mogła być przypadkowa ^[8]. Chorzy korzystający z nasiadówek byli za to bardziej zadowoleni z leczenia ^[8]. U dwóch osób z tej grupy pojawiła się wysypka wokół odbytu ^[8]. Przegląd piśmiennictwa wskazał na brak danych naukowych, które uzasadniałyby nasiadówki w chorobach odbytu ^[22]. Zimna nasiadówka zmniejszała obrzęk krocza bardziej niż ciepła, choć chorzy woleli ciepłą ^[22].

Na co uważać: wrzątek, para i uczulenia

Inhalacje parą mogą powodować poważne oparzenia, głównie przez przypadkowy kontakt z gorącą wodą ^[23][15]. W brytyjskim ośrodku leczenia oparzeń większość poszkodowanych miała oparzenia dolnej części ciała ^[23]. Część chorych wymagała operacji i dłuższego pobytu w szpitalu ^[23][15]. Autorzy tych analiz apelują o lepsze informowanie ludzi o ryzyku inhalacji parą ^[15][23].

Wśród powikłań nasiadówek opisywano oparzenia skóry, rozsiew opryszczki oraz zakażenia paciorkowcami przeniesione z matki na noworodka ^[22].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że niektóre osoby są uczulone na olejki rumiankowe, a przez to na przetwory z rumianku ^[24]. Uczulenie objawia się między innymi zaczerwienieniem, pokrzywką, świądem, pieczeniem i krostkami ^[24]. Opisano kontaktowe zapalenie skóry (zapalenie w miejscu zetknięcia z substancją) u mężczyzny po okładzie z ziół, w tym rumianku, który pił też herbatę z pokrzywy ^[25]. Po okładach z ziołami zawierającymi tymianek zgłaszano ostre kontaktowe zapalenie skóry ^[26]. U osób z owrzodzeniem podudzi testy skórne wykazywały uczulenie na olejek tymiankowy ^[26]. Po kontakcie skóry z produktami z szałwii sporadycznie odnotowywano reakcje alergiczne ^[27]. Liść szałwii jest przeciwwskazany w ciąży i w okresie karmienia piersią ^[27].

Dzieci i nastolatki

Dzieci są szczególnie narażone na oparzenia przy inhalacjach parą, bo mają słabszą sprawność ruchową, są ciekawskie i słabo rozpoznają zagrożenie ^[28]. W jednym szpitalu dziecięcym leczono z powodu takich oparzeń 33 dzieci, a ponad połowa wymagała operacji ^[15].

Większość tych dzieci miała oparzone krocze lub uda ^[15]. Autorzy analizy z brytyjskiego ośrodka leczenia oparzeń uważają, że tej niebezpiecznej praktyki nie powinno się już zalecać ^[28].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd Cochrane objął 6 badań z udziałem 387 osób, w których wdychanie ciepłej, wilgotnej pary porównywano z grupą porównawczą ^[6]. Jedna metoda analizy wskazywała na ulgę w objawach, druga nie, dlatego wynik uznano za niepewny, a jakość danych za niską ^[6]. W jednym badaniu drożność nosa się pogorszyła, w innym poprawiła, a ilość wirusa w popłuczynach z nosa nie różniła się wyraźnie między grupami ^[6].

Wśród 33 dzieci z francuskiego ośrodka (mediana wieku 6 lat) 81,8% miało oparzenia krocza lub ud, a 51,5% wymagało operacji ^[15]. W brytyjskim ośrodku w ciągu 2 lat leczono 19 osób w wieku od 2 tygodni do 91 lat, a 6 z nich przeszło operację ^[23]. W całej Wielkiej Brytanii w tym samym okresie odnotowano 201 takich przypadków ^[23]. W ośrodku w Walii leczono 16 dzieci w wieku 1–15 lat, a 17 z 21 ankietowanych lekarzy rodzinnych zalecało inhalacje parą ^[28].

W badaniu po operacji hemoroidów 64 osoby podzielono na dwie grupy po 32 osoby; nasiadówki w ciepłej wodzie zaczynano 6 godzin po operacji albo następnego dnia (sposób użyty w badaniu, nie zalecenie) ^[7]. W badaniu nad szczeliną odbytu 52 osoby ukończyły 4 tygodnie obserwacji; wszyscy dostawali łupiny nasion babki, a część dodatkowo moczyła biodra w letniej wodzie przez 10 minut dwa razy dziennie (sposób użyty w badaniu, nie zalecenie) ^[8]. Przegląd 36 artykułów o nasiadówkach znalazł tylko jedno badanie porównujące nasiadówkę z zabiegiem pozornym ^[22].

Przegląd badań nad wyciągiem z kwiatów nagietka objął 14 badań: 7 na zwierzętach i 7 u ludzi ^[21]. W dwóch badaniach u osób z owrzodzeniami żylnymi powierzchnia owrzodzeń zmniejszała się bardziej niż w grupach porównawczych, a w badaniu u osób z oparzeniami wyciąg nie dał korzyści ^[21]. Badano wyciąg z nagietka, a nie domowe okłady z naparu ^[21].

Monografia Komisji E podaje do okładów i płukań napary zawierające 3–10% surowca rumianku ^[14]. Działanie przeciwalergiczne rumianku przypisuje się głównie chamazulenowi, składnikowi nadającemu olejkowi rumiankowemu niebieską barwę ^[16][29]. Tymolowi i karwakrolowi, składnikom ziela tymianku, przypisuje się hamowanie wzrostu grzybów i bakterii ^[30]. Olejek tymiankowy silnie drażni błony śluzowe po podaniu doustnym, dlatego stosuje się go już tylko zewnętrznie, jako środek przeciwzapalny i rozgrzewający ^[17]. Garbnikom kory dębu przypisuje się działanie bakteriobójcze na drobnoustroje w jamie ustnej i na skórze ^[5].