Jałowiec – przyprawa, dawne zioło moczopędne i powody do ostrożności

Jałowiec pospolity (Juniperus communis) to roślina z rodziny cyprysowatych, a jego surowcem są dojrzałe szyszkojagody ^[1]. Wiele osób zna go przede wszystkim jako przyprawę do mięs, zup i sosów oraz składnik wódek i nalewek ^[1][2]. Przez wieki jego owoce należały też w medycynie do popularnych środków moczopędnych i przeciwobrzękowych ^[3].

Krzew, przyprawa i nalewka

Jałowiec pospolity rośnie w Europie, Azji i Ameryce Północnej ^[4]. Szyszkojagody zbiera się w pełnej dojrzałości i nie suszy w podwyższonej temperaturze, bo tracą wtedy olejek eteryczny ^[1]. W kuchni służą jako przyprawa do mięsa, niektórych ryb, zup i sosów ^[1]. Wykorzystuje się je także w wędliniarstwie oraz przy produkcji wódek i nalewek ^[2].

Owoce najlepiej rozgnieść w moździerzu tuż przed użyciem, bo po rozdrobnieniu szybko tracą aromat ^[3][1]. Olejek jałowcowy ma znaczenie także w przemyśle perfumeryjnym ^[2]. W kosmetykach olejki z jałowca służą wyłącznie jako składniki zapachowe ^[4].

Dawne zioło na nerki i pęcherz

Za czasów Hipokratesa jałowiec służył do pobudzania miesiączki, a nawet jako środek poronny ^[3]. Dopiero Paracelsus i lekarze jego epoki zaczęli stosować go przy schorzeniach nerek i pęcherza ^[3]. Do połowy XX wieku owoc jałowca był w medycynie oficjalnej popularnym środkiem moczopędnym i przeciwobrzękowym ^[3]. Tradycyjnie stosowano go jako środek odkażający drogi moczowe, a także przy zapaleniu pęcherza ^[5][6].

W piśmiennictwie zielarskim owocom jałowca przypisuje się działanie moczopędne oraz bakteriobójcze w drogach moczowych ^[7][8]. W mieszankach moczopędnych łączono je m.in. z liściem brzozy, zielem (nadziemną częścią rośliny) skrzypu i nawłoci oraz kłączem perzu ^[9]. W piśmiennictwie opisuje się napar z łyżki rozdrobnionych owoców na szklankę wrzątku, pity małymi porcjami po posiłkach ^[8]. Według tego samego opisu stosowanie przeplatano przerwami ^[8].

Przy ciężkostrawnych posiłkach

W piśmiennictwie zielarskim owocowi jałowca przypisuje się pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i żółci oraz przyspieszanie trawienia ^[9][7]. Ma też hamować nadmierną fermentację w jelitach ^[9]. Stosowano go wspomagająco przy niestrawności, zastoju żółci i wynikających z niego kłopotach z trawieniem ^[9]. W mieszankach na trawienie łączono go m.in. z rumiankiem, krwawnikiem, miętą pieprzową i korzeniem mniszka ^[9].

Opisywano też wino jałowcowe pite przed posiłkiem dla pobudzenia apetytu ^[8]. Inny dawny sposób przy wzdęciach to jedzenie całych owoców, których dzienną liczbę stopniowo zwiększano, a potem zmniejszano ^[8]. Przetwory z jałowca, np. olejek, tradycyjnie stosowano przy wzdęciach i uczuciu pełności, ale solidnych badań klinicznych jest na razie mało ^[10].

Olejek, nerki i skóra – na co uważać

Najwięcej ostrzeżeń dotyczy nerek. Według źródeł duże doustne dawki wyciągu z owoców oraz sam olejek jałowcowy uszkadzają nerki, a w moczu pojawiają się krwinki ^[9]. Przy dłuższym stosowaniu lub przedawkowaniu możliwe jest też podrażnienie żołądka i jelit ^[11][8]. Wyciągi podawane długo lub w zbyt dużych dawkach mogą ponadto rozszerzać naczynia krwionośne i wywoływać przewlekły stan zapalny ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim przestrzega się przed zwiększaniem dawek, bo jałowiec może wtedy spowodować nawet śmiertelne zatrucie ^[1].

Jałowiec jest przeciwwskazany u osób z uszkodzeniem nerek ^[7]. Owocu nie należy też stosować w stanach zapalnych nerek ^[11]. Inne źródło dopuszcza stosowanie przy chorobach nerek wyłącznie pod nadzorem specjalisty ^[12]. Przy zapaleniu dróg moczowych przetwory z owoców stosuje się ostrożnie albo się z nich rezygnuje ^[8]. Wśród przeciwwskazań wymienia się również krew lub białko w moczu ^[3].

Wyciągi z owoców są przeciwwskazane w ostrych i podostrych zapaleniach jelit i wyrostka robaczkowego oraz w chorobie wrzodowej ^[9]. Nie stosuje się ich także tuż po operacjach przewodu pokarmowego i dróg żółciowych ani w marskości wątroby ^[9]. Jałowiec zalicza się do ziół moczopędnych, które mogą nasilać działanie litu (leku stabilizującego nastrój) i zwiększać ryzyko zatrucia nim ^[12]. Opisano taki przypadek, a przy jednoczesnym stosowaniu zaleca się kontrolę ^[12].

Olejek na skórze drażni ją, lekko rozszerza drobne naczynka i wywołuje zaczerwienienie ^[9][8]. Może też wywołać zapalenie skóry z obrzękiem i bolesnością ^[9][8]. Na skórę olejek jest przeciwwskazany przy jej zapaleniu, uczuleniu na olejek oraz przy oparzeniach drugiego i trzeciego stopnia ^[9]. Nierozcieńczony olejek może oparzyć skórę, dlatego w piśmiennictwie zielarskim zaleca się rozcieńczanie go oliwą lub olejem migdałowym ^[1].

Ciąża i karmienie piersią

Przetworów z owoców jałowca nie podaje się kobietom w ciąży i nie należy ich w ciąży stosować ^[8][11]. Inne źródło również zaleca unikanie jałowca w ciąży ze względu na sprzeczne dane ^[12]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że w większych dawkach jałowiec wzmaga miesiączkowanie, a u kobiet w ciąży może wywołać poronienie ^[1]. Igły jałowca pospolitego zawierają substancję opisywaną jako silnie poronna ^[12].

Preparatów z jałowca nie przyjmuje się także w czasie karmienia piersią ^[3][2][1]. W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się to przenikaniem składników do mleka, co u niemowląt może powodować bolesne wzdęcia ^[2][1]. Jałowca nie podaje się też kobietom ze skłonnością do krwotoków z macicy ^[3].

Czego nie stosować samodzielnie

Jałowiec sawiński (Juniperus sabina) to krzew do 3 m wysokości, z wyglądu przypominający żywotnik ^[13]. Ma jajowate, czarne szyszkojagody z sinawym nalotem, a cała roślina pachnie aromatycznie ^[13]. W Polsce rośnie w Pieninach i bywa często sadzony ^[13]. Część doniesień o szkodliwości olejku jałowcowego, m.in. o bólu nerek i poronieniach, może wynikać z mylenia jałowca pospolitego z sawińskim ^[12].

Dzieci i nastolatki

W piśmiennictwie zielarskim zaznacza się, że jałowca nie podaje się małym dzieciom ^[1]. Źródło nie określa granicy wieku.

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Owoc jałowca zawiera 0,5–2% olejku eterycznego z terpenami (lotnymi substancjami zapachowymi), m.in. pinenami i limonenem ^[8]. Za główny składnik czynny olejku uważa się terpinenol, a owoce zawierają też flawonoidy, garbniki (substancje ściągające) i do 30% cukrów ^[8]. Działanie moczopędne przypisuje się flawonoidom i olejkowi, przy czym wyciągi pozbawione olejku także zwiększały ilość moczu ^[8][9]. Według źródeł wyciągi nasilają przesączanie krwi w nerkach i ograniczają zwrotne wchłanianie sodu i chlorków ^[9].

Przegląd prac z 2022 r. opisuje w badaniach laboratoryjnych działanie przeciwdrobnoustrojowe, przeciwutleniające i przeciwzapalne wyciągów i związków z jałowca ^[6]. W badaniach na szczurach wyciąg z owoców jałowca wpływał na płodność i wywoływał poronienia ^[4]. W testach u ludzi olejki jałowcowe nie powodowały podrażnień ani uczuleń, a w badaniach na zwierzętach olejek nie wywoływał reakcji na światło ^[4]. Mimo to ocena z 2001 r. uznała dane za niewystarczające, by potwierdzić bezpieczeństwo wyciągów z jałowca w kosmetykach ^[4]. Jedno nowsze badanie, na które powołuje się źródło, nie wykazało zastrzeżeń wobec olejku z dojrzałych szyszkojagód ^[12].