Jemioła – od świątecznej ozdoby do zastrzyków w onkologii

Jemioła pospolita (Viscum album) to roślina półpasożytnicza, która rośnie na gałęziach drzew iglastych i liściastych ^[1]. Jest popularną ozdobą w okresie świąt, a w medycynie ludowej stosowano ją m.in. do obniżania ciśnienia krwi i przy raku ^[2][3]. Z tego ludowego stosowania wyrosły preparaty do wstrzykiwań, po które dziś sięgają chorzy na nowotwory jako dodatek do leczenia ^[3][4].

Roślina z gałęzi drzew

Jemioła pasożytuje na drzewach iglastych, np. sośnie i jodle, oraz liściastych, np. topoli, dębie czy jabłoni ^[1]. Jej skład chemiczny zmienia się w zależności od drzewa, na którym rośnie ^[1]. Surowiec pozyskuje się ze stanowisk naturalnych, ponieważ jemioły nie uprawia się na plantacjach ^[5]. Jako zioło straciła w Polsce na popularności, a produkcja i sprzedaż jej przetworów spada ^[2].

Już Hipokrates polecał jemiołę w chorobach śledziony, a Hildegarda z Bingen – przy padaczce i chorobach wątroby ^[3]. Hildegarda zwracała też uwagę, że jemiołę z różnych drzew stosowano inaczej, np. tę z gruszy przy porodzie ^[6]. Znaczenie jemioły w dawnej medycynie bywa jednak przesadzane: większość starych farmakopei w ogóle jej nie uwzględniała, a ceniono ją głównie w medycynie ludowej ^[2].

Ciśnienie krwi: tradycja sprzed stu lat

Od początku XX wieku jemiołę zaczęto zalecać przy nadciśnieniu i miażdżycy ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim ziele (nadziemną część rośliny) jemioły wymieniano przy przewlekłym, niewielkim podwyższeniu ciśnienia i przy wahaniach ciśnienia pod wpływem emocji ^[7][8]. Podawano je też przy przyspieszonej pracy serca, także w okresie przekwitania, oraz pomocniczo przy postępującej miażdżycy ^[7][8]. Działanie obniżające ciśnienie przypisywano wyciągom wodnym i alkoholowym przyjmowanym doustnie ^[8]. Nie ustalono jednak, który składnik rośliny miałby za to odpowiadać ^[8][7]. Późniejsze opracowania nie zalecały preparatów z jemioły m.in. w regulacji ciśnienia, z powodu braku dowodów ich działania ^[9].

Lektyny i wiskotoksyny

Ziele jemioły zawiera m.in. lektyny (białka połączone z cukrami) i wiskotoksynę, a ilość tych składników jest bardzo zmienna ^[8]. W piśmiennictwie opisuje się, że te substancje silnie uszkadzają tkankę guza tylko wtedy, gdy wstrzyknie się je bezpośrednio do niego ^[7][8]. Nie rozpuszczają się w wodzie, więc nie przechodzą do naparu ani odwaru, a do tego nie wchłaniają się z przewodu pokarmowego ^[7][8]. Napar z ziela nie zawiera więc tych składników, którym przypisuje się działanie na guz po wstrzyknięciu ^[7].

Jemioła w zastrzykach

Ludowe stosowanie jemioły przy raku stało się podstawą do opracowania preparatu do wstrzykiwań, polecanego w chorobach nowotworowych ^[3]. Badania kliniczne dotyczą głównie preparatów z jemioły stosowanych w medycynie antroposoficznej (nurcie medycyny niekonwencjonalnej) ^[4]. Chorzy stosują wyciągi z jemioły jako dodatek do standardowego leczenia, by złagodzić objawy choroby i skutki leczenia oraz poprawić jakość życia ^[4][10]. Istnieją też nowoczesne preparaty doustne o określonej zawartości składników czynnych ^[1]. Przy wstrzyknięciach w skórę zachowuje się kolejność ampułek o rosnącym stężeniu, aby nie wywołać zbyt silnej reakcji całego organizmu ^[11].

Co pokazały przeglądy badań u chorych na nowotwory

W badaniach nad jemiołą porównywano zwykle chorych, którzy dostawali wyciąg, z chorymi, którzy go nie dostawali ^[12][13]. W dużym przeglądzie takich badań większość nie pokazała wpływu jemioły na długość przeżycia, a zwłaszcza badania najlepszej jakości nie wykazały korzyści ^[10]. Autorzy tego przeglądu nie znaleźli podstaw, by ze względu na przeżycie zalecać jemiołę chorym na nowotwory ^[10]. Inny przegląd ocenił dowody na dłuższe przeżycie jako słabe: część badań sugerowała korzyść, ale żadne z nich nie było wysokiej jakości ^[13]. Autorzy jednego z nowszych omówień piszą o dobrych dowodach na dłuższe przeżycie w raku trzustki, choć sami wskazują na potrzebę dalszych badań ^[4].

Więcej sygnałów korzyści dotyczy jakości życia ^[12][13]. W przeglądzie wielu badań wyciągi z jemioły wiązały się z umiarkowaną poprawą ogólnej jakości życia, a część dolegliwości, np. ból i nudności, łagodniała ^[12]. Większość tych badań mogła jednak być obciążona błędami, a same badania bardzo się od siebie różniły ^[12]. Inny przegląd znalazł pewne dowody poprawy jakości życia u kobiet z rakiem piersi w trakcie chemioterapii, ale tylko w dwóch badaniach lepszej jakości, które trzeba powtórzyć ^[13]. W obserwacjach fermentowanego soku z jemioły, stosowanego obok leczenia nowotworów, korzyści były ograniczone ^[14]. W badaniach wyciągi z jemioły były zwykle dobrze znoszone i dawały niewiele działań niepożądanych, zależnie od dawki ^[13].

Czego nie stosować samodzielnie

Ze względu na toksyczność jemioła może nie nadawać się do samodzielnego stosowania ^[14]. Źródła zalecają, by przetwory z jemioły stosować po konsultacji z lekarzem ^[8]. Jemioła działa dość silnie, a po przedawkowaniu może wywołać wymioty, kolki, a nawet majaczenie i drgawki ^[8]. Opisywano też, że może powodować zapalenie wątroby ^[15]. Jej jagody są silnie trujące ^[14]. Źródła zalecają unikanie jemioły w ciąży i w okresie karmienia piersią ^[14].

Preparatów z jemiołą, które obniżają ciśnienie, nie stosuje się u osób z niskim ciśnieniem ^[11]. U osób leczonych kardiologicznie oraz przyjmujących leki na nadciśnienie, leki przeciwzakrzepowe lub leki osłabiające odporność (np. po przeszczepie) jemioła może wymagać dodatkowej kontroli ^[14]. Po zastrzykach z jemioły opisywano dreszcze, gorączkę, bóle głowy i za mostkiem, zaburzenia krążenia przy wstawaniu oraz reakcje uczuleniowe ^[9]. Za przeciwwskazania do zastrzyków uznaje się uczulenie na białko i przewlekłe zakażenia, np. gruźlicę ^[9].

W piśmiennictwie zielarskim zwraca się uwagę, że gorąca woda, mocny alkohol i trawienie niszczą czynne składniki jemioły ^[16][1]. Domowy napar czy nalewka nie są więc odpowiednikiem preparatów badanych u chorych na nowotwory ^[7][16]. Skład rośliny jest przy tym bardzo zmienny, także zależnie od drzewa, na którym rośnie ^[8][1].

Dzieci i nastolatki

Opisywano przypadki zatruć u dzieci po zjedzeniu owoców jemioły ^[9]. Jagody jemioły, popularnej świątecznej ozdoby, są silnie trujące ^[14][2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Ziele zawiera flawonoidy (barwniki roślinne, m.in. pochodne kwercytryny), aminy (cholinę, acetylocholinę, histaminę), kwas kawowy, kwas oleanolowy, glikoproteidy typu lektyn i 0,05–0,1% wiskotoksyny ^[8][7]. Z ziela wyodrębniono cztery czynne frakcje peptydowe; jedna z nich, o nieustalonym składzie, ma obniżać ciśnienie przez rozszerzanie dużych naczyń krwionośnych ^[11]. Według dawnych opracowań wyciągi lekko obniżały ciśnienie przez bezpośredni wpływ na serce, a nie przez układ nerwowy ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim zauważa się, że acetylocholina, której przypisywano to działanie, rozkłada się przy gotowaniu i trawieniu, więc po połknięciu nie może działać ^[2]. W latach 30. XX wieku opisywano spadek ciśnienia ze 195 mm Hg do 135 mm Hg po miesięcznej kuracji preparatami jemioły; to dawne doniesienie ^[3]. Niemiecka Komisja E opisywała ziele jemioły wyłącznie jako surowiec do roztworów do wstrzykiwań śródskórnych ^[9].

Przegląd z 2019 roku objął 28 publikacji z 2639 chorymi; niemal zawsze jemiołę dodawano do standardowego leczenia, a większość badań nie wykazała wpływu na przeżycie ^[10]. Przegląd z 2008 roku objął 21 badań z grupą porównawczą i 3484 chorymi, w których oceniano 5 preparatów od 5 producentów oraz jeden niedostępny w handlu ^[13]. Z 13 badań nad przeżyciem 6 sugerowało korzyść, ale żadne nie miało wysokiej jakości, a dwa badania u chorych na czerniaka oraz raka głowy i szyi wskazywały, że wyciągi nie wydłużają przeżycia ^[13]. Z 16 badań nad jakością życia i samopoczuciem 14 sugerowało korzyść, lecz tylko 2, u kobiet z rakiem piersi w trakcie chemioterapii, miały wyższą jakość ^[13]. Przegląd z 2020 roku objął 26 publikacji z 30 zestawami danych; efekt dla ogólnej jakości życia wyniósł d = 0,61, co oznacza efekt średniej wielkości, a poprawę widziano w 50% ocenianych obszarów, np. bólu i nudności ^[12]. Większość badań w tym przeglądzie miała wysokie ryzyko błędów albo budziła zastrzeżenia; autorzy tłumaczą to trudnością ukrycia przed chorymi, czy dostają jemiołę ^[12]. Wśród 1000 pacjentów stosujących fermentowany sok z jemioły obok leczenia nowotworów nie zgłoszono poważnej toksyczności, a korzyści były ograniczone ^[14].