Owoce dzikiej róży i inne jesienne skarby w słoiku

Owoce dzikiej róży od dawna uchodzą za surowiec witaminowy, bogaty w witaminę C ^[1]. Obok nich do słoików trafiały owoce głogu, jarzębiny i tarniny – jako odwary, nalewki, marmolady i dżemy ^[2][3][4]. Każdy z tych owoców ma inny skład, inne tradycyjne zastosowania i własne pułapki.

Przymrozek, suszenie i witamina C

Owoce jarzębiny zebrane po pierwszym przymrozku są słodsze i smaczniejsze ^[3]. Mają jednak wtedy mniej witaminy C niż owoce zebrane wcześniej ^[3]. Tarninę na marmoladę zbierano późną jesienią, gdy owoce przemarzły na krzewach ^[4].

W owocach dzikiej róży witaminy C bardzo silnie ubywa przy niewłaściwym suszeniu i przechowywaniu ^[1]. Owoce jarzębiny w piśmiennictwie zielarskim proponuje się suszyć w uchylonym piekarniku, w temperaturze 50–80 stopni C ^[3].

Dzika róża: witaminowy owoc

Dzika róża (Rosa canina) daje owoce uważane za surowiec witaminowy ^[1][5]. Oprócz witaminy C zawierają flawonoidy (barwniki roślinne, dawniej nazywane witaminą P), które współdziałają z witaminą C ^[1][6]. Mają też witaminy A, B1, B2, E i K, karotenoidy (żółte i czerwone barwniki), pektyny i cukry ^[1].

Owoce dzikiej róży tradycyjnie uważa się za środek ogólnie wzmacniający ^[6][1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im też słabe działanie moczopędne i żółciopędne ^[6]. Wyciągi z owoców stosowano pomocniczo m.in. w niektórych chorobach wątroby, nerek i przewodu pokarmowego ^[1]. W piśmiennictwie opisuje się odwar: rozdrobnione owoce krótko gotuje się w wodzie, odstawia i przecedza ^[6].

W badaniach u osób z chorobą zwyrodnieniową stawów kolana lub biodra standaryzowane preparaty z dzikiej róży dawały skromne korzyści ^[5]. Porównywano w nich osoby biorące preparat z osobami, które dostawały placebo (nieczynną imitację) ^[5][7]. Efekt opisuje się jako minimalny: nieco mniejszą sztywność i słabsze objawy ^[5]. Jeden przegląd badań ocenił je jako wstępne, inny uznał działanie za dobrze udokumentowane ^[8][9]. Badano specjalne proszki z owoców, a nie domowy odwar ani herbatkę ^[5][7].

Przetwory z owoców dzikiej róży w zalecanych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych ^[1][6]. Przy kamicy szczawianowej (jednym z rodzajów kamieni nerkowych) owoce i witamina C są przeciwwskazane w dużych dawkach, przekraczających 3 g dziennie ^[6]. Przy zwiększonej krzepliwości krwi i skłonności do zakrzepów zaleca się ostrożne dawkowanie owoców i witaminy C ^[6].

Głóg: owoc kojarzony z sercem

Głóg dwuszyjkowy (Crataegus laevigata) dostarcza owoców i kwiatów, z których przyrządza się przetwory ziołowe ^[2]. W medycynie ludowej odwar z owoców i nalewkę stosowano przy szeroko pojętych chorobach krążenia i trawienia ^[2]. Owoce dostarczają m.in. prowitaminy A, witaminy C i witamin z grupy B ^[2]. W piśmiennictwie opisuje się odwar: rozdrobnione owoce zagotowuje się, gotuje kilka minut i odstawia pod przykryciem ^[2].

W jednym badaniu u 143 osób z łagodną niewydolnością serca specjalny wyciąg ze świeżych owoców głogu porównywano z placebo ^[10]. Osoby biorące wyciąg nieco lepiej znosiły wysiłek na rowerze treningowym ^[10]. Odczuwane objawy ze strony serca nie zmieniły się jednak wyraźnie ^[10]. W tej grupie wyciąg był dobrze tolerowany, a badano gotowy preparat, nie domowy odwar ^[10].

Dla głogu nie są znane przeciwwskazania ^[11]. Opisano jednak jeden przypadek ciężkiej, nagłej reakcji uczuleniowej na głóg ^[11]. U niewielu kobiet w ciąży stosujących głóg nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[11].

Jarzębina: nie prosto z krzaka

Jarząb pospolity (Sorbus aucuparia) ma drobne, czerwone, cierpkie owoce, które dojrzewają we wrześniu ^[12]. Owocom przypisuje się łagodne działanie ściągające na błonę śluzową przewodu pokarmowego, głównie dzięki garbnikom (substancjom ściągającym) ^[13]. Tradycyjnie stosuje się je w łagodnych, przewlekłych zaburzeniach trawienia i w biegunce ^[13]. Zwykle nie podaje się ich samodzielnie, lecz w mieszankach, m.in. moczopędnych ^[13][14]. Dawniej proponowano też odwar z owoców do płukania gardła przy chrypce ^[3].

Świeże, surowe owoce jarzębiny mogą powodować wymioty i biegunkę ^[14][13]. Odpowiada za to kwas parasorbowy, który rozkłada się przy suszeniu dojrzałych owoców i przy gotowaniu ^[13][14]. Odwar doprowadzony do wrzenia, konfitury i dżem nie zawierają go i działają zapierająco ^[14]. Owoce zjedzone w dużych ilościach mogą też rozwalniać ^[3].

Tarnina i brusznica: cierpkie owoce

Śliwa tarnina (Prunus spinosa) ma owoce bogate w garbniki, pektyny i barwniki roślinne ^[4][15]. Zjedzone w większej ilości działają łagodnie zapierająco i przeciwzapalnie ^[16][17]. Według piśmiennictwa działają podobnie jak czarne jagody (borówka czernica), ale wyraźnie słabiej ^[17]. Tradycyjnie stosuje się je w lekkich biegunkach oraz nieżytach żołądka i jelit ^[17]. Z tarniny, jabłka i cukru przyrządzano marmoladę o smaku cierpkim i zarazem słodkim ^[4].

Borówka brusznica (Vaccinium vitis-idaea) to krewniaczka czarnej jagody o czerwonych owocach ^[18]. Jej liście i owoce tradycyjnie stosowano w Azji i Europie przy zakażeniach dróg moczowych i dolegliwościach trawiennych ^[19]. Brakuje jednak danych naukowych, które wyjaśniałyby to tradycyjne stosowanie ^[19]. W badaniach na komórkach wyciągi z owoców hamowały wzrost gronkowca złocistego (bakterii) ^[20].

W ziołolecznictwie częściej używano liścia brusznicy, jako składnika mieszanek przy nieżytach żołądka i jelit ^[21]. Długotrwałe przyjmowanie dużych dawek wyciągów z liścia może wywołać przewlekłe zatrucie ^[21]. Objawia się ono wymiotami, pobudzeniem, kurczami i niedokrwistością z rozpadu czerwonych krwinek ^[21].

Dzieci i nastolatki

Wyciągi z owoców dzikiej róży opisuje się jako środek wzmacniający także dla dzieci i ozdrowieńców ^[1]. Owoce jarzębiny stosowano w biegunce szczególnie u dzieci i osób starszych ^[13]. Surowe owoce jarzębiny mogą jednak powodować wymioty i biegunkę, a gotowanie rozkłada odpowiedzialny za to kwas ^[14].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Owoc dzikiej róży zawiera 0,6–1,8% (niekiedy 4–6%) kwasu askorbowego (witaminy C) i jego utlenionej postaci ^[6]. W starszym piśmiennictwie podaje się, że witamina C z owoców jest 3–5 razy aktywniejsza od syntetycznej, bo flawonoidy i kwasy chronią ją przed rozkładem ^[6].

W badaniu ze 112 osobami z chorobą zwyrodnieniową stawów podawano 5 g dziennie proszku z owoców podgatunku dzikiej róży (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[7]. Każda osoba brała przez 3 miesiące proszek, a przez kolejne placebo, w różnej kolejności ^[7]. W grupie zaczynającej od placebo ból i sztywność wyraźniej zmalały po proszku ^[7]. W grupie zaczynającej od proszku podobna poprawa była też po placebo i różnica mogła być przypadkowa ^[7]. Ból zmalał u 66% osób w pierwszych miesiącach brania proszku wobec 36% na placebo, bez poważnych działań niepożądanych ^[7]. Przegląd badań zaznacza, że wiele badań miało charakter wstępny, a wielkość efektu trzeba jeszcze ustalić ^[8].

W badaniu wyciągu ze świeżych owoców głogu 69 osób dostawało 3 razy dziennie po 30 kropli (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), a 74 placebo ^[10]. Po 8 tygodniach różnica w próbie wysiłkowej wyniosła 8,3 wata na korzyść wyciągu ^[10]. Ogólna ocena skuteczności przez badanych i lekarzy była w obu grupach podobna ^[10]. U 8 zdrowych osób wyciąg z liści z kwiatami głogu podawany z digoksyną (lekiem nasercowym na receptę) nie zmienił wyraźnie jej poziomu we krwi ^[22]. Obawy o szkodliwą interakcję głogu z digoksyną nie potwierdziły się w badaniach ^[11]. U szczurów wyciąg z głogu w dawce 600 mg/kg/dzień przez 30 dni (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) nie wywołał niepożądanych efektów ^[11].

Owoce jarzębiny zawierają około 160 mg% witaminy C, a zebrane po pierwszym przymrozku około 40–50 mg% ^[3]. Kwas parasorbowy długo uważano za toksyczny, a nawet rakotwórczy, lecz badania amerykańskie z 1975 r. tego nie potwierdziły ^[14]. Niemiecka Komisja E nie zaleca stosowania owoców jarzębiny z powodu braku dowodów naukowych ^[3].

W badaniach laboratoryjnych frakcje z owoców tarniny wiązały wolne rodniki podobnie jak witamina C ^[23]. Po dodaniu proszku z brusznicy do posiłku bogatego w olej rzepakowy w moczu przybywało produktów rozkładu polifenoli (związków roślinnych) ^[24]. Liść brusznicy zawiera do 7% hydrochinonu (substancji, która w moczu działa bakteriobójczo, a w nadmiarze trująco) ^[25][26][21].