Korzeń mniszka i jesienne wykopki: kiedy zbierać, jak suszyć

Korzeń mniszka, omanu czy kozłka to surowce, po które zielarze tradycyjnie sięgali jesienią, a niektóre także wiosną ^[1]. Jesienią w korzeniu mniszka jest najwięcej inuliny, czyli wielocukru zbudowanego z fruktozy ^[2][3]. Dawne zielniki dokładnie opisywały też, jak takie korzenie myć, kroić i suszyć ^[4][5][6].

Dlaczego właśnie jesień

Dawne zielniki wiązały porę zbioru z wiekiem rośliny ^[7]. Korzenie roślin jednorocznych zbierano jesienią po zwiędnięciu liści, a dwuletnich i trwałych dopiero w drugim lub trzecim roku ^[7].

Korzeń mniszka zbiera się wiosną lub jesienią ^[1]. Ilość inuliny w korzeniu mniszka zmienia się z porą roku i jest największa jesienią ^[2]. Jesienią może jej być w korzeniu do 40% ^[1].

Podobnie jest z prawoślazem: korzeń zebrany późną jesienią zawiera więcej śluzu niż zebrany latem ^[8]. Im starszy korzeń prawoślazu, tym więcej w nim śluzu ^[8]. Korzenie i kłącza omanu zbiera się jesienią, w drugim lub trzecim roku wzrostu rośliny ^[1].

Mniszek i cykoria – korzenie od żółci

Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) rośnie jako chwast w ogrodach na całym świecie ^[9]. Dawniej jego korzenie zbierano od trzeciego roku, oczyszczano, myto i suszono w całości w cieniu i przewiewie ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim korzeń mniszka opisuje się jako pobudzający wątrobę do wytwarzania żółci i ułatwiający jej odpływ ^[10][11]. W poradnikach zielarskich wymienia się go przy chorobach wątroby, w których wytwarzanie żółci jest osłabione ^[10]. W medycynie ludowej mniszek stosowano też przy niestrawności i innych dolegliwościach trawiennych ^[9].

Przegląd badań nad mniszkiem przy dolegliwościach przewodu pokarmowego opierał się głównie na badaniach na komórkach i zwierzętach ^[9]. Autorzy uznali, że takich badań jest mało i potrzeba badań u ludzi, także nad bezpieczeństwem ^[9]. Kontaktowe uczulenia na mniszek opisywano zwłaszcza u ogrodników, florystów i osób spędzających czas na świeżym powietrzu ^[12].

Korzeń cykorii podróżnik (Cichorium intybus) zbiera się jesienią i szybko suszy ^[1]. Stosuje się go pomocniczo jako środek zwiększający wytwarzanie żółci przy łagodnych, przewlekłych zaburzeniach pracy wątroby ^[13]. W medycynie ludowej korzeń cykorii stosowano dla poprawy przemiany materii ^[13]. Uprażony i rozdrobniony korzeń służy też do przyrządzania napoju kawowego ^[14][15]. Korzystny wpływ cykorii u osób ze stłuszczeniem wątroby niezwiązanym z alkoholem pozostaje sporny ^[16].

Korzeń cykorii rzadko trafia jako domieszka do surowca mniszka ^[12]. Cykoria zawiera substancje, które mogą wywoływać kontaktowe zapalenie skóry ^[17]. W dawnym piśmiennictwie ostrzegano, że nadmierne dawki cykorii szkodzą oczom ^[18].

Łopian i oman

Łopian większy (Arctium lappa) to roślina dwuletnia rosnąca w Europie i Azji ^[19]. Jego korzeń tradycyjnie stosuje się jako środek oczyszczający, działający głównie przez wątrobę i trawienie ^[20]. W poradnikach zielarskich wymienia się go przy łagodnych nieżytach (stanach zapalnych błony śluzowej) żołądka, jelit, wątroby i dróg żółciowych ^[21]. Przegląd badań opisuje liczne działania łopianu, ale wykazane głównie w badaniach na komórkach i zwierzętach ^[22]. Autorzy przeglądu podkreślają, że potrzeba więcej uwagi poświęcić badaniom u ludzi ^[22]. Rzepy, czyli pozostałości owoców łopianu, powodowały u ludzi zapalenie oka ^[23].

Oman wielki (Inula helenium) dostarcza korzeni i kłączy zbieranych jesienią ^[1]. Dawniej dopuszczano też zbiór wiosną, a kłącze myto, oczyszczano z korzonków i krojono wzdłuż ^[5]. W piśmiennictwie zielarskim wyciągom z korzenia omanu przypisuje się rozluźnianie gęstej wydzieliny w drogach oddechowych ^[24]. Substancjom z korzenia przypisuje się też działanie bakteriobójcze ^[25]. W badaniu na bakteriach w laboratorium wyciąg z omanu hamował gronkowce, także oporne na antybiotyki ^[26].

Oman może uczulać ^[17][27]. Opisano kobietę uczuloną wcześniej na maść z omanem, u której po tabletkach z wyciągiem z omanu pojawił się wyprysk twarzy ^[17]. Przedawkowanie omanu może powodować nudności, wymioty, biegunkę, skurcze żołądka, wysypkę i objawy porażenne ^[27]. W okresie karmienia piersią stosowanie korzenia omanu jest zdecydowanie odradzane ze względu na zawartą w nim substancję uczulającą ^[27].

Prawoślaz i kozłek

Korzeń prawoślazu lekarskiego (Althaea officinalis) pozyskuje się w lipcu lub jesienią ^[28]. Prawoślaz tradycyjnie stosuje się przy suchym, drażniącym kaszlu ^[20]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że śluz z korzenia pęcznieje w wodzie i pokrywa błony śluzowe cienką, ochronną warstwą ^[8]. Z korzenia przygotowuje się zwykle maceraty, czyli wyciągi na zimnej lub ciepłej wodzie, bo napary są mniej śluzowate ^[28].

Wyciągi z prawoślazu stosowane regularnie przez długi czas mogą powodować niedobory witamin i soli mineralnych ^[8]. Przy niedokrwistości i przyjmowaniu żelaza prawoślazu nie powinno się przyjmować razem z posiłkami ani z preparatami żelaza ^[17].

Korzenie i kłącza kozłka lekarskiego (Valeriana officinalis) zbiera się późną jesienią w drugim roku wzrostu ^[1]. Po wykopaniu usuwano liście i ziemię, a umyte korzenie nawlekano na sznurki i suszono w cieniu i przewiewie ^[6]. Oczyszczonej mieszaninie substancji z korzenia kozłka przypisuje się działanie uspokajające oraz łagodzące niepokój i lęk ^[29].

W przeglądzie wielu badań porównywano osoby, które brały wyciągi z korzenia kozłka, z osobami, które dostawały pozorny środek bez zioła ^[30]. Według autorów kozłek może poprawiać jakość snu bez działań niepożądanych ^[30]. Większość tych badań miała jednak poważne wady, a preparaty, dawki i czas stosowania bardzo się różniły ^[30]. Według innego przeglądu skuteczności kozłka przy bezsenności nie wykazano ponad wszelką wątpliwość ^[31]. Dla kozłka nie podaje się znanych przeciwwskazań ^[32].

Jak suszono korzenie

Korzeń mniszka suszy się w cieniu i przewiewie albo w suszarni w temperaturze do 30°C ^[1]. Korzeń cykorii suszy się tak samo, ale szybko ^[1].

Korzenie omanu suszy się w suszarni w temperaturze nie wyższej niż 35°C ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim podkreśla się, że uspokajające substancje kozłka rozpadają się na świetle i powyżej tej temperatury ^[33]. Źle wysuszony, przegrzany przy mieleniu lub źle przechowywany korzeń kozłka ma według tych źródeł tracić najcenniejsze składniki ^[33].

Korzeń mniszka suszono dawniej w całości ^[4]. Kłącza omanu krojono przed suszeniem wzdłuż, a główki kozłka rozcinano ^[5][6]. Wysuszony kozłek przechowywano szczelnie i chroniono przed kotami, które go zanieczyszczały ^[6].

Czego nie wykopywać samemu

Dawny zielnik ostrzegał, że zbierający dziki kozłek musi umieć odróżnić jego korzenie od silnie trującego szaleju ^[6]. Szalej jadowity (Cicuta virosa) należy do najbardziej trujących roślin, a już niewielka ilość może wywołać ciężkie, nawet śmiertelne zatrucie z drgawkami ^[34][35][36]. Kropidło (Oenanthe crocata) i szalej przypominają seler i pietruszkę, więc niedoświadczeni zbieracze zjadają je nieświadomie, a śmierć następuje bardzo szybko ^[35]. Przy zatruciu rośliną zaleca się kontakt z ośrodkiem informacji toksykologicznej, który pomaga rozpoznać roślinę i ocenić ryzyko ^[34].

Dzieci i nastolatki

Prawoślaz tradycyjnie stosowano także przy kaszlu u dzieci ^[20]. W badaniu z udziałem dzieci, którym podawano wyciąg z kozłka, jedynym zgłoszonym działaniem niepożądanym było poranne zmęczenie, które minęło po zmianie dawki ^[32].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń cykorii zawiera 50–60% inuliny, korzeń omanu do 44%, a korzeń łopianu do 40% ^[1][37]. W korzeniu mniszka inulina gromadzi się w bezbarwnych komórkach kory, a skrobi w nim brak ^[1]. W korzeniu omanu również występują grudki inuliny bez skrobi ^[1]. Według starszego poradnika inulina nie jest rozkładana w przewodzie pokarmowym człowieka, więc nie ma dla niego znaczenia, w przeciwieństwie do zwierząt roślinożernych ^[3]. Korzeń prawoślazu zebrany późną jesienią zawiera ponad 10% śluzu, a zebrany latem około 5% ^[8].

Przegląd badań nad kozłkiem objął 16 badań z udziałem 1093 osób, a we wszystkich porównywano kozłek z pozornym środkiem ^[30]. W 6 badaniach oceniających, czy sen się poprawił, poprawa zdarzała się około 1,8 raza częściej przy kozłku ^[30]. Autorzy zastrzegają, że wynik mógł być zawyżony, bo badania bez efektu rzadziej publikowano, a większość badań miała poważne wady ^[30]. W badaniu laboratoryjnym wyciąg z omanu działał na wszystkie 200 badanych szczepów gronkowca złocistego, tak samo na oporne i wrażliwe na antybiotyki ^[26]. Uczulające działanie omanu wiąże się z alantolaktonem (gorzką substancją z korzenia, która uczula przy kontakcie ze skórą) ^[27].