Kasztanowiec: kasztany z parku, escyna i ciężkie nogi

Dla dziecka kasztan to jesienny skarb z parku, a dla dorosłego z ciężkimi nogami to często składnik maści albo tabletek ^[1]. Kasztanowiec zwyczajny (Aesculus hippocastanum) to drzewo, z którego do celów leczniczych pozyskuje się korę, kwiaty, liście, pączki, gałązki, owoce i nasiona ^[2]. Najważniejszy jest jeden składnik nasion – escyna – na którego zawartość standaryzuje się większość preparatów ^[1][2].

Kasztan z parku to nie kasztan jadalny

Popularne „kasztany” to nasiona kasztanowca, które po dojrzeniu wyjmuje się z kolczastej okrywy owocu (owocni) ^[2][3]. W przeciwieństwie do prawdziwych kasztanów nasiona kasztanowca nie są jadalne ^[4]. Podobieństwo nazw i wyglądu łatwo jednak prowadzi do pomyłki.

Nasiona i owoce kasztanowca są bogate w saponiny ^[2][1]. Odwar z kwiatów i owoców kasztanowca pieni się podobnie do mydła ^[1]. Saponiny drażnią żołądek i u wrażliwych osób mogą powodować zgagę oraz wymioty ^[5].

Nasienie, kora, kwiat i liść w tradycji

Nasiona kasztanowca tradycyjnie stosowano przy zastoju krwi w żyłach oraz przy stanach zapalnych z towarzyszącym zastojem ^[4]. Sięgano po nie także przy dolegliwościach odbytu, zwłaszcza hemoroidach, oraz przy uczuciu ucisku i pulsowania z tępym bólem ^[4]. W dawnym polskim piśmiennictwie wyciągi z nasion i kwiatów opisywano przy obrzękach po urazach, stłuczeniach i zwichnięciach ^[6]. Wymieniano je również przy krwiakach, odmrozinach, owrzodzeniach żylakowych i zapaleniu żył ^[6].

Kwiaty zbiera się na początku i w czasie kwitnienia, a korę z młodych gałązek wiosną lub jesienią ^[2]. Wyciągom z kwiatów piśmiennictwo zielarskie przypisuje wzmacnianie naczyń krwionośnych oraz działanie przeciwobrzękowe i przeciwzapalne ^[7]. Korze i pędom przypisuje się działanie ściągające i przeciwzapalne, a odwar z kory bywał używany do płukania i barwienia włosów ^[2]. Liściom piśmiennictwo zielarskie przypisuje zwiększanie krzepliwości krwi i uszczelnianie naczyń ^[2][7]. W piśmiennictwie podaje się napar z łyżki liści na szklankę wrzącej wody ^[2]. Przy chorobach zakrzepowych nie zaleca się kory ani liści kasztanowca, a za właściwsze uznaje się kwiaty i niedojrzałe owoce ^[1]. U dzieci opisywano śmiertelne zatrucia także po naparach z liści i gałązek kasztanowca ^[4].

Dziś wyciągi z kwiatów, kory lub nasion spotyka się w maściach, czopkach i tabletkach stosowanych przy żylakach nóg i hemoroidach ^[1].

Escyna – składnik, który liczy się najbardziej

Escyna to saponina występująca głównie w nasionach kasztanowca ^[1][7]. Uznaje się ją za główny składnik odpowiedzialny za działanie wyciągu, dlatego zawartość preparatów podaje się w przeliczeniu na escynę ^[1][2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się jej uszczelnianie naczyń włosowatych (najdrobniejszych naczyń krwionośnych) i zwiększanie ich elastyczności ^[8][1]. Kasztanowcowi przypisuje się też wzmacnianie napięcia żył ^[4]. Przetworom z kasztanowca przypisuje się poprawę przepływu krwi żylnej i zapobieganie zastojom w żyłach ^[8].

Co pokazały badania u ludzi

Ciężkie, obolałe i opuchnięte nogi często towarzyszą przewlekłej niewydolności żylnej, czyli stanowi, w którym żyły nóg gorzej odprowadzają krew. Nasiona kasztanowca stosuje się przy objawach zaburzeń żylnych: bólu i ciężkości nóg, nocnych skurczach, swędzeniu i obrzękach ^[4]. Według przeglądu wielu wcześniejszych przeglądów badań dobrze udokumentowano, że wyciągi z nasion łagodzą odczuwane objawy przewlekłej niewydolności żylnej ^[9]. Zmniejszały też objawy, które da się zmierzyć ^[9]. Ten sam przegląd zastrzega, że przy lekach roślinnych pozostają niepewności, które nie pozwalają na zalecenia bez zastrzeżeń ^[9].

W przeglądzie pięciu badań specjalnego wyciągu ze świeżych nasion (badanego w jednym preparacie) zmniejszał się obrzęk podudzi ^[10]. Osoby z niewydolnością żylną i żylakami odczuwały też mniejszy ból, ciężkość i swędzenie nóg ^[10]. Wyniki te dotyczą tego jednego preparatu, a nie każdego produktu z kasztanowca ^[10].

W części badań porównywano osoby, które brały wyciąg z nasion, z osobami, które dostawały pozorny lek ^[4]. W takich badaniach nie zauważono wyraźnej różnicy w częstości działań niepożądanych między obiema grupami ^[4]. Zgłaszane działania niepożądane były zwykle łagodne i dotyczyły niewielu osób ^[4][3]. Na skórę stosuje się żel z escyną, opisywany przy miejscowych dolegliwościach żylnych i zaburzeniach drobnego krążenia ^[4]. W jednym badaniu żel z wyciągiem z kasztanowca i heparyną (lekiem przeciwzakrzepowym) pomagał w szybkim wchłanianiu się krwiaków ^[4].

Na co uważać

Preparatów z nasion nie stosuje się na uszkodzoną lub owrzodzoną skórę, bo zawarte w nich saponiny ją drażnią ^[4]. Żel z kasztanowcem stosowany przy hemoroidach nie powinien być używany przy krwawieniu ^[11].

Przekroczenie zalecanych dawek przetworów z kasztanowca może wywołać nudności i wymioty ^[8]. Bardzo wysokie dawki podrażniają żołądek ^[4]. Źródła podają, że zioła z saponinami można przyjmować z posiłkami albo w tabletkach rozpuszczających się dopiero w jelicie ^[5]. Nasiona mogą być niewłaściwe przy celiakii, zaburzeniach wchłaniania tłuszczów i niedoborach witamin A, D, E i K ^[3]. Dotyczy to także niektórych podrażnień górnej części przewodu pokarmowego ^[3]. Przy cholestazie (zastoju żółci) zioła z saponinami zaleca się stosować z umiarem ^[4]. Przeciwwskazaniem do stosowania kasztanowca jest ostra niewydolność nerek ^[6].

Nasion kasztanowca nie stosuje się w ciąży ani w czasie karmienia piersią bez porady wykwalifikowanego specjalisty ^[3]. U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód dla dziecka, ale w badaniach na zwierzętach opisywano szkody o niejasnym znaczeniu dla ludzi ^[4]. Przy karmieniu piersią inne źródła zalecają ostrożność ^[4].

Ryzyko przy przyjmowaniu preparatów z nasion doustnie albo stosowaniu ich na skórę źródła oceniają jako bardzo niskie ^[4]. Według obecnych danych doustne preparaty z nasion nie wymagają szczególnych środków ostrożności przy łączeniu z lekami ^[3]. Poważne powikłania nerek i wątroby opisywano po escynie albo wyciągu podawanych w zastrzykach ^[4].

Dzieci i nastolatki

Opisywano śmiertelne zatrucia dzieci po zjedzeniu nasion kasztanowca albo po naparach z liści i gałązek ^[4]. Część zatruć przypisywanych nasionom mogła w rzeczywistości wynikać ze zjedzenia kolczastej okrywy owocu ^[3]. W dużej analizie narażeń u dzieci w wieku do 5 lat nie stwierdzono jednak poważnych zatruć ^[4]. W części przeanalizowanych przypadków kontaktu z kasztanowcem objawy ze strony żołądka i jelit pojawiały się rzadko ^[3].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W nasionach i owocach saponiny stanowią powyżej 4% (nawet 13%), a w pędach i korze około 3% ^[2]. Kasztanowiec zawiera też kumaryny i flawonoidy, a liście dodatkowo witaminę K ^[2][7]. Suchy wyciąg otrzymywany z użyciem etanolu standaryzuje się na 6,5–10% glikozydów triterpenowych (saponin) ^[1]. Cały wyciąg z nasion wykazuje właściwości samej escyny ^[4]. Komisja E (niemiecki zespół oceniający leki roślinne) wydała pozytywną monografię nasion kasztanowca ^[4].

W badaniach laboratoryjnych wyciąg obkurczał żyły i tętnice, przy czym żyły reagowały silniej ^[4]. U świnek morskich wyciąg zwiększał odporność drobnych naczyń skóry ^[4]. Szczury karmione wyciągiem z nasion w dawkach 100–400 mg/kg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 34 tygodnie nie miały objawów zatrucia ^[4]. U psów jedynym skutkiem były wymioty przy najwyższej dawce, które wyeliminowano, podając tabletki powlekane ^[4].

U zdrowych ochotników wyciąg w dawce 360 mg/dzień (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmniejszał pojemność żył podudzia, co wskazuje na większe napięcie żył ^[4]. U 39 osób z żylakami tabletki z 60 mg escyny dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) i żel z escyną stosowane przez 8 tygodni wiązały się z mniejszą ciężkością i bólem nóg oraz mniejszym sinym przebarwieniem ^[4]. Opis tego badania nie podaje grupy porównawczej, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo ^[4]. Przegląd 5 badań dotyczył jednego preparatu ze świeżych nasion: czterech badań u osób z przewlekłą niewydolnością żylną i jednego u osób z żylakami ^[10].

Przegląd 14 badań z grupą porównawczą z 2002 roku obejmował standaryzowany wyciąg z nasion z 50–150 mg escyny na dobę (dawka użyta w badaniach, nie zalecenie), podawany od 20 dni do 12 tygodni ^[3]. Łagodne działania niepożądane wystąpiły u 2,6% z 575 pacjentów w ośmiu badaniach, które opisywały bezpieczeństwo ^[3]. W przeglądzie obserwacji po wprowadzeniu preparatów na rynek, obejmującym 10725 pacjentów, łagodne działania niepożądane zgłosiło średnio 1,51% osób ^[4]. W latach 1968–1989 zgłoszono 15 przypadków istotnych działań niepożądanych na prawie 900 milionów dawek standaryzowanego wyciągu ^[4]. W badaniu bez grupy porównawczej 87 osób z niewydolnością żylną przyjmowało tabletki ze 100 mg escyny dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[4]. 57 z nich zgłosiło 91 zdarzeń niepożądanych, wszystkie łagodne, a tylko cztery uznano za związane z preparatem ^[4].

Przypadki ostrej niewydolności nerek wiązano z escyną podawaną dożylnie w dawce 510–540 μg/kg (dawka użyta w leczeniu, nie zalecenie) przy obrzękach pooperacyjnych ^[4]. Opisano też taki przypadek po escynie, prawdopodobnie dożylnej, podanej razem z antybiotykiem gentamicyną ^[4]. Escyna w zastrzyku może niszczyć czerwone krwinki, a uwolniony z nich barwnik może uszkadzać nerki; przy podaniu doustnym to ryzyko jest minimalne ^[4]. Podobne ryzyko istnieje, gdy escyna wchłonie się przez uszkodzone błony śluzowe ^[4]. Opisano przypadek uszkodzenia wątroby z żółtaczką po domięśniowym zastrzyku produktu z wyciągiem z kasztanowca ^[4]. U pracownika przemysłu farmaceutycznego opisano astmę zawodową przy pracy z produktami zawierającymi escynę ^[4].

Wśród 3099 przypadków kontaktu ludzi z kasztanowcami w USA w latach 1985–1994 w 76,6% nie było objawów albo były one nietoksyczne ^[4]. 49,2% tych przypadków dotyczyło dzieci w wieku 0–5 lat, a w podzbiorze 571 przypadków z lat 1993–1994 objawy żołądkowo-jelitowe wystąpiły tylko w 5% ^[3]. W analizie 1527 narażeń u dzieci w wieku 0–5 lat nie stwierdzono poważnej toksyczności ^[4].