Kora wierzby i wiązówka: zielarskie korzenie aspiryny

Kora wierzby i kwiat wiązówki błotnej zawierają salicylany – związki, z których dziewiętnastowieczni chemicy wyprowadzili kwas acetylosalicylowy, substancję czynną aspiryny ^[1][2][3][4]. Historia tych roślin łączy dawne ludowe odwary z powstaniem jednego z najbardziej znanych leków, a dawna nazwa wiązówki przetrwała w pierwszej nazwie kwasu salicylowego ^[1][5]. Równie ciekawe jest pytanie, czym domowy odwar różni się od tabletki z apteki.

Wierzba i wiązówka w dawnym zielarstwie

Wierzba purpurowa (Salix purpurea) to jeden z gatunków wierzby, z których jako surowiec zielarski pozyskuje się korę gałązek ^[1][6]. W lecznictwie ludowym korę wierzby podawano przy niepokoju i kłopotach ze snem, gdy towarzyszyły im choroby reumatyczne, gorączkowe albo choroby układu pokarmowego ^[7]. Na początku XX wieku opisywano jej użycie m.in. przy krztuścu, gorączkach, gośćcu (dawnej nazwie chorób reumatycznych) i krwawej biegunce ^[6]. Zewnętrznie korę wykorzystywano wtedy do kąpieli, płukania gardła i mycia głowy przy łupieżu ^[6].

W piśmiennictwie zielarskim przetwory z kory wierzby zalecano w chorobach gorączkowych, zwłaszcza w grypie i przeziębieniu ^[3]. Odwar z kory opisywano też jako środek pomocniczy w przewlekłych chorobach reumatycznych stawów i mięśni ^[3]. Przetwory z kory stosowano również w łagodnych nerwobólach i migrenie ^[3]. Korę często łączono w mieszankach napotnych i przeciwgorączkowych, np. z kwiatem lipy, kwiatem bzu czarnego czy owocem róży ^[7].

Wiązówka błotna (Filipendula ulmaria) dostarcza kwiatów oraz ziela (nadziemnej części rośliny) ^[8]. Kwiat wiązówki opisywano jako środek wspomagający przy przewlekłym gośćcu stawowym, szczególnie u osób starszych ^[9]. Sięgano po niego także przy pierwszych objawach reumatyzmu mięśniowego, w stanach podgorączkowych oraz przy bólach stawów i mięśni ^[9]. Przetwory z kwiatów stosowano też pomocniczo w przeziębieniu i grypie, zwykle razem z innymi ziołami o podobnym działaniu ^[2]. Z kwiatów przygotowywano napar albo krótko gotowany odwar ^[2][9]. W piśmiennictwie zielarskim polecano łączenie wiązówki z wierzbą w mieszankach na dolegliwości reumatyczne ^[8].

Od salicyny do aspiryny

W 1828 roku Johann Andreas Buchner wprowadził do lecznictwa mieszaninę związków salicylowych wyodrębnionych z kory wierzby ^[1]. Później Raffaele Piria otrzymał czysty kwas salicylowy z salicyny, czyli substancji z kory wierzby ^[1].

Na początku lat trzydziestych XIX wieku szwajcarski aptekarz Johann Pagenstecher uzyskał z kwiatów wiązówki błotnej destylat działający przeciwbólowo ^[1]. Wiązówkę zaliczano wtedy do rodzaju tawuła (Spiraea) i od jej łacińskiej nazwy nowy związek nazwano kwasem spireowym ^[1][5]. Carl Löwig ustalił później, że kwas spireowy to ten sam związek co kwas salicylowy ^[1]. Dlatego pierwotna łacińska nazwa kwasu salicylowego nawiązywała do tawuły, z którą wiąże się odkrycie salicylanów ^[8][5].

W 1853 roku Charles Gerhardt otrzymał kwas acetylosalicylowy, który drażnił mniej niż czysty kwas salicylowy ^[1]. Hermann Kolbe ustalił budowę kwasu salicylowego i opracował sposób wytwarzania go na skalę przemysłową ^[1].

Odwar z kory a tabletka

Kora wierzby zawiera związki, z których dopiero w organizmie powstaje kwas salicylowy i jego pochodne ^[10][3]. Tym związkom piśmiennictwo zielarskie przypisuje przeciwgorączkowe, przeciwbólowe i przeciwreumatyczne działanie kory ^[10]. Według dawnych poradników odwar z kory działa powoli, bo zawiera znacznie mniej salicylanów niż dawki syntetycznych preparatów ^[3][7]. Salicylany z kory wierzby działają też w organizmie inaczej niż aspiryna ^[4].

W korze są także garbniki (substancje, które ściągają i wysuszają błony śluzowe) oraz flawonoidy (barwniki roślinne) ^[3]. Dawne poradniki wiązały wartość kory z łącznym działaniem salicylanów, garbników i flawonoidów ^[7]. Ze względu na garbniki korę stosowano też przy nieżytach żołądka i jelit oraz lekkiej biegunce ^[3][7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się naturalnej salicynie, w odróżnieniu od syntetycznych salicylanów, brak drażnienia błony śluzowej żołądka ^[6]. Inne źródła zalecają jednak ostrożność z korą przy stanach zapalnych i owrzodzeniach przewodu pokarmowego ^[11].

Ostrego zatrucia salicylanami po korze wierzby się nie oczekuje, bo do stężenia we krwi takiego jak po dużej dawce aspiryny trzeba by spożyć ogromne ilości salicyny ^[4]. Kora wierzby nie nadaje się jednak na naturalny zamiennik aspiryny u osób z chorobami serca, bo nie wpływa na krzepnięcie krwi tak jak ona ^[12].

Co pokazały badania u ludzi

W jednym badaniu u ludzi wyciąg z kory wierzby o ustalonej zawartości salicyny bardzo słabo osłabiał zlepianie się płytek krwi (komórek biorących udział w krzepnięciu), choć efekt nie wyglądał na przypadkowy ^[4]. Badano specjalny wyciąg o stałej zawartości salicyny, a nie domowy odwar z kory ^[4]. Tak słabe działanie zgadza się z oceną, że kora nie zastępuje aspiryny u osób z chorobami serca ^[4][12].

Opisano jeden przypadek anafilaksji (gwałtownej, groźnej reakcji alergicznej) po suplemencie diety z korą wierzby ^[11]. U jednej osoby z wrodzonym niedoborem G6PD doszło do ostrego rozpadu czerwonych krwinek, być może związanego z preparatem z korą wierzby ^[11]. W piśmiennictwie nie ma doniesień o przedawkowaniu kory wierzby ^[11].

Na co uważać

Kora wierzby jest przeciwwskazana u osób uczulonych lub nadwrażliwych na salicylany ^[11][13]. Możliwe reakcje nadwrażliwości to m.in. katar, pokrzywka, skurcz oskrzeli, napad astmy i zapaść ^[11]. Przeciwwskazaniem jest też wrodzony niedobór G6PD (dziedziczna skłonność do rozpadu czerwonych krwinek), bo grozi niedokrwistością z rozpadu krwinek ^[11]. Wiązówka także zawiera salicylany, dlatego źródła zalecają jej unikanie lub ostrożność u osób nadwrażliwych na salicylany albo z niedoborem G6PD ^[14].

Częste łagodne działania niepożądane kory to ból brzucha, nudności, ból głowy, zawroty głowy, zmęczenie, poty, wysypka i reakcje alergiczne ^[11]. Ze względu na garbniki ostrożność z korą zaleca się przy zaparciach, niedokrwistości z niedoboru żelaza i niedożywieniu ^[11]. Przy wiązówce źródła zalecają unikanie długotrwałego przyjmowania dużych ilości, zwłaszcza przy zaparciach, niedokrwistości z niedoboru żelaza i niedożywieniu ^[14]. Duże ilości przetworów z obu roślin mogą wywoływać zaparcia, a wiązówka może też drażnić jamę ustną i przewód pokarmowy ^[3][2][15]. Przy stanach zapalnych i owrzodzeniach przewodu pokarmowego ostrożność zaleca się także przy wiązówce ^[14].

Kora wierzby może nieznacznie nasilać działanie leków rozrzedzających krew (np. aspiryny) i wchodzić w interakcje z lekami przeciwzakrzepowymi, w tym z warfaryną (lekiem przeciwzakrzepowym na receptę) ^[11]. Ostrożność zaleca się też przy jednoczesnym przyjmowaniu syntetycznych salicylanów albo silnych leków przeciwbólowych ^[11]. Przy wiązówce ostrożność zaleca się u osób przyjmujących warfarynę i u osób z zaburzeniami krzepnięcia krwi ^[14]. Garbniki wiązówki mogą zmniejszać wchłanianie witaminy B1, żelaza i innych minerałów oraz leków zawierających alkaloidy, dlatego zaleca się odstęp co najmniej 2 godzin ^[14]. Także korę wierzby zaleca się przyjmować w odstępie czasu od tych preparatów ^[4].

Korę wierzby przyjmowało niewiele kobiet w ciąży i nie zauważono szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[11]. Przy wiązówce u niewielu kobiet w ciąży również nie zauważono szkód, ale w badaniach na zwierzętach widziano uszkodzenia płodu o nieznanym znaczeniu dla ludzi ^[14]. Według źródeł wiązówki nie należy stosować w ciąży ani podczas karmienia piersią bez porady lekarskiej ^[14]. W okresie karmienia piersią kory wierzby się nie zaleca, bo salicylany przenikają do mleka i mogą wywołać u dziecka reakcje nadwrażliwości ^[11]. Salicylany z wiązówki przenikające do mleka mogą powodować u niemowląt plamistą wysypkę ^[14].

Dzieci i nastolatki

U dzieci poniżej 15 lat źródła każą brać pod uwagę ryzyko zespołu Reye'a (rzadkiej, groźnej choroby atakującej wątrobę i mózg), choć nie opisano przypadków związanych z korą wierzby ^[11]. Podobne zastrzeżenie dotyczy wiązówki, choć nie jest pewne, czy jej salicylany mogą wywołać tę chorobę ^[14]. Przy bólu u dzieci zaleca się ostrożność ze stosowaniem kory wierzby ^[11].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kora wierzby purpurowej zawiera do 10% glikozydów fenolowych, m.in. salicyny i salikortyny (związków, z których w organizmie powstaje kwas salicylowy), oraz około 10% garbników ^[3][7]. Farmakopea Polska wymaga, by kora wierzby zawierała nie mniej niż 1,5% sumy pochodnych salicylowych w przeliczeniu na salicynę ^[1]. W analizie kory 91 dziko rosnących okazów wierzby purpurowej zawartość glikozydów salicylowych wyraźnie różniła się między roślinami ^[16]. Kwiat wiązówki zawiera do 1,2% glikozydów fenolowych, 10–15% garbników i około 0,2% olejku eterycznego z aldehydem salicylowym i salicylanem metylu ^[2]. Części nadziemne wiązówki zawierają 0,6–0,8% kwasu salicylowego ^[15].

W kwaśnym środowisku żołądka glikozydy kory rozpadają się, a uwolniony alkohol salicylowy przechodzi w kwas salicylowy, którego sole szybko trafiają do krwi ^[7][3]. Związkom salicylowym obu roślin piśmiennictwo zielarskie przypisuje hamowanie wytwarzania prostaglandyn (substancji podtrzymujących stan zapalny) ^[3][2].

W badaniu klinicznym przyjmowanie przez 4 tygodnie wyciągu z kory wierzby zawierającego 240 mg salicyny na dobę (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) dało bardzo słabe, ale nieprzypadkowe zmniejszenie zlepiania się płytek krwi ^[4]. Stężenie salicylanów we krwi ≥300 mg/l, typowe po 6,5–9,8 g aspiryny, wymagałoby spożycia ponad 50 g salicyny na dobę ^[4]. Salicylany przenikają przez łożysko, a kwas acetylosalicylowy szkodził płodom w badaniach na zwierzętach, bez rozstrzygających dowodów u ludzi ^[4].