Kozłek lekarski: korzeń na wieczorny spokój i co mówią badania

Kozłek lekarski (Valeriana officinalis), nazywany też walerianą, to obok melisy najpopularniejsze zioło uspokajające ^[1]. W Europie od XVI wieku stosuje się go jako środek uspokajający i rozkurczowy ^[2]. Surowcem jest korzeń z kłączem (podziemną łodygą), a ich cenne składniki łatwo się rozpadają ^[1][2].

Co pachnie w korzeniu

Kłącze i korzeń kozłka zawierają olejek eteryczny, a w nim kilka kwasów organicznych i ich estrów (związków kwasów z alkoholami) ^[1][3]. Sam olejek odgrywa jednak niewielką rolę w uspokajającym działaniu kozłka ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim działanie uspokajające przypisuje się głównie walepotriatom (nietrwałym związkom roślinnym) i niektórym kwasom z korzenia ^[1][3].

Dawniej uważano, że za uspokajające działanie kozłka odpowiadają głównie estry kwasu walerianowego ^[4]. Dlatego opracowano syntetyczny zamiennik: połączenie kwasu walerianowego z mentolem ^[4]. Miał być łatwiejszy w stosowaniu i silniejszy niż przetwory z kozłka ^[4].

Suszenie, które odbiera moc

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że walepotriaty rozpadają się na świetle i w temperaturze powyżej 35 stopni Celsjusza ^[1][3]. Wskazuje się też, że w handlu często trafia się surowiec niskiej jakości, suszony w zbyt wysokiej temperaturze ^[1]. Składniki giną także przy mieleniu w nagrzanych młynach, złym przechowywaniu i długim podgrzewaniu ^[1].

Tym w piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się rozbieżne opinie o skuteczności kozłka ^[1]. Zaleca się tam przetwarzanie korzenia i wyciąganie z niego składników w niskiej temperaturze ^[1]. Surowca nie powinno się też wyjaławiać promieniowaniem ultrafioletowym ani w autoklawie (urządzeniu do sterylizacji gorącą parą) ^[1].

Przed snem i na nerwy

Kozłek tradycyjnie stosowano jako łagodny środek uspokajający przy niepokoju, stresie i nerwobólach ^[2]. Sięgano po niego także przy drażliwości i nerwowym bólu głowy, by sprzyjać odpoczynkowi i snu ^[2]. Przetwory z korzenia stosuje się przy pobudzeniu nerwowym wywołanym czynnikami zewnętrznymi i przy trudnościach z zasypianiem ^[5]. Wymieniano też napięcie nerwowe, rozkojarzenie i natręctwa ^[6]. Przypisywano mu działanie rozkurczowe i stosowano go też przy bolesnych miesiączkach oraz dolegliwościach żołądkowych ^[7][2].

W piśmiennictwie opisuje się wieczorny napój: nalewkę kozłkową dodaje się do szklanki gorącego mleka osłodzonego miodem ^[5]. Wypijano go godzinę przed snem, by się uspokoić i spokojnie zasnąć ^[5]. Korzeń łączono też w napar z zielem (nadziemną częścią rośliny) serdecznika oraz liśćmi mięty, szałwii i melisy ^[5]. Taką mieszankę pito przy pobudzeniu nerwowym i bezsenności ^[5]. Korzeń polecano również jako dodatek do kąpieli, prawdopodobnie na uspokojenie i lepszy sen ^[2].

W piśmiennictwie zielarskim zwykły napar z kłączy uznaje się za najmniej wartościową postać kozłka ^[1]. Przypisuje mu się tam jedynie działanie odkażające, wiatropędne, żółciopędne i rozkurczowe ^[1]. Za skuteczniejszą uważa się dawną nalewkę z kłączy przygotowaną z eterem i alkoholem ^[1][5].

Co pokazały badania nad snem i niepokojem

W badaniach porównywano osoby, które brały wyciąg z korzenia kozłka, z osobami, które go nie brały ^[8]. Według przeglądu 16 takich badań kozłek może poprawiać jakość snu, nie wywołując działań niepożądanych ^[8]. Większość tych badań miała jednak poważne błędy, a preparaty, dawki i czas stosowania bardzo się różniły ^[8]. Wcześniejszy przegląd ocenił, że skuteczności kozłka przy bezsenności nie wykazano ponad wszelką wątpliwość ^[9]. W jednym badaniu u osób z bezsennością wyciąg wodno-alkoholowy poprawiał jakość snu i samopoczucie po przebudzeniu ^[2]. W innym badaniu u zdrowych młodych osób wyciąg wodny skracał czas zasypiania ^[2]. W kolejnym suchy wyciąg nie zmienił ani zapisu fal mózgowych, ani ocen snu u osób z zaburzeniami snu ^[2].

Przy niepokoju dowody opisują wyniki badań na zwierzętach: składniki kozłka działały u szczurów przeciwlękowo ^[2]. Wodny wyciąg uspokajał też myszy i wydłużał ich sen, co nie przesądza o działaniu u ludzi ^[2].

Na co uważać: senność, uwaga, jazda

Przy stosowaniu przetworów z korzenia w zalecanych dawkach nie obserwowano objawów toksycznych ^[5][2]. Przy każdym środku na sen liczy się też to, jak człowiek czuje się następnego ranka, na przykład przed jazdą. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że preparaty z kozłka nie osłabiają uwagi ani koncentracji i nie wydłużają czasu reakcji ^[7]. Stosowanie kozłka jako środka uspokajającego zaleca się w miarę możliwości ograniczać w czasie ^[10].

Kozłka nie należy stosować w okresie karmienia piersią bez porady fitoterapeuty lub lekarza ^[10]. U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[2].

Opisywano pojedyncze przypadki zapalenia wątroby u osób biorących kozłek, ale związku z nim nie ustalono ^[10]. Cztery takie przypadki mogły wynikać z produktu zanieczyszczonego inną rośliną, ożanką właściwą ^[10]. U jednej kobiety objawy ze strony wątroby ustąpiły po odstawieniu kozłka, co sugeruje możliwy łagodny i przemijający wpływ ^[2].

W opisanym przypadku dwudziestokrotnego przedawkowania objawy były łagodne i minęły w ciągu doby ^[2]. W serii przedawkowań produktów z kozłkiem objawy wywołały najpewniej dodane do nich leki, a wszyscy chorzy wyzdrowieli ^[10].

Dzieci i nastolatki

Źródła zalecają unikanie kozłka u dzieci poniżej 3 roku życia ^[2]. U dzieci kozłka nie stosuje się codziennie ani długo, tylko okazjonalnie ^[7]. W badaniu z udziałem dzieci jedynym zgłoszonym działaniem niepożądanym było poranne zmęczenie, które minęło po zmianie dawki ^[2].

Czego nie stosować samodzielnie

Opisywano możliwość zafałszowania korzenia kozłka trującą ciemiężycą białą ^[10].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Walepotriatów jest w surowcu ok. 2%, a olejku eterycznego ok. 0,8–2% ^[1][3]. Olejek zawiera m.in. kwas walerianowy, izowalerianowy, walerenowy i masłowy oraz estry walerianowe ^[3]. Kwasy walerenowe mają niską toksyczność ^[2]. Produkty rozkładu walepotriatów są mniej toksyczne niż same walepotriaty, ale wykazywały działanie mutagenne (uszkadzające materiał genetyczny) ^[2]. Niektóre walepotriaty uszkadzały komórki w hodowlach laboratoryjnych, ale nie po podaniu doustnym ^[2].

W badaniach na komórkach kwas walerenowy wiązał się z miejscami w komórkach nerwowych, na które działają leki uspokajające ^[2]. Podobnie zachowywał się jeden z lignanów (związków roślinnych) z korzenia, łączący się z miejscami wrażliwymi na leki z grupy benzodiazepin (leki uspokajające na receptę) ^[10]. Niektóre flawonoidy (barwniki roślinne) z kozłka działały w badaniach laboratoryjnych uspokajająco i nasennie ^[2].

Przegląd objął 16 badań z grupą porównawczą i łącznie 1093 osoby ^[8]. W 6 badaniach, które oceniały, czy sen się poprawił, poprawę zgłaszano 1,8 raza częściej przy kozłku ^[8]. Autorzy zauważyli jednak ślady publikowania głównie korzystnych wyników, a większość badań miała poważne błędy w metodzie ^[8]. W badaniu u osób z bezsennością podawano 600 mg wodno-alkoholowego wyciągu z korzenia i kłącza dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) przez 4 tygodnie ^[2]. U zdrowych młodych osób badano wyciąg wodny w ilości 450 mg i 900 mg (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) ^[2]. Suchy wyciąg w ilości 300 mg lub 600 mg (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) nie zmienił zapisu fal mózgowych ani ocen snu ^[2]. Europejska Agencja Leków uznaje, że wodno-alkoholowe wyciągi z kozłka wpływają na zaburzenia snu ^[2].

W badaniu z udziałem 202 osób trwającym 6 tygodni porównano specjalny wyciąg z kozłka z oksazepamem (lekiem uspokajającym na receptę) ^[10]. Przy 600 mg wyciągu na dobę działania niepożądane wystąpiły u 28,4% osób, a przy 10 mg oksazepamu na dobę u 36,0% (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) ^[10]. W serii 24 przedawkowań produktów z kozłkiem dostępnych bez recepty przyjęto od 0,15 do 4,5 g produktu ^[2]. Objawy przypisuje się zawartym w nich lekom, hioscynie i cyproheptadynie, a nie samemu kozłkowi ^[10]. Jeden chory wymagał wspomagania oddechu i dostał zapalenia płuc, ale próby wątrobowe u 17 badanych były prawidłowe ^[10].