Krwawnik – ziele Achillesa: legenda, łąka i to, co wiadomo dziś

Krwawnik pospolity to roślina, która od wieków uchodzi za środek tamujący krwawienia, a rozdrobnione ziele przykładano dawniej do krwawiących ran ^[1][2]. Tradycja przypisuje mu też pomoc przy kłopotach z trawieniem i przy bólach miesiączkowych ^[3][4]. Jego historia łączy grecki mit, łąkowe zielarstwo i pytanie o to, ile z dawnej sławy sprawdzono w badaniach.

Achilles, rany i dwie nazwy

Grecka legenda opowiada, że Achilles podczas wojny trojańskiej opatrywał rany swoich towarzyszy łąkowym zielem. Od imienia bohatera pochodzi łacińska nazwa krwawnika pospolitego – Achillea millefolium ^[5]. Sławę rośliny podtrzymywała dawna praktyka: rozdrobnione ziele przykładano do krwawiącej rany, żeby ograniczyć krwawienie ^[2]. Krwawnik stosowano też przy krwawieniach z nosa ^[5].

Polska nazwa również odwołuje się do krwi, bo ziele od wieków uchodzi za środek tamujący krwawienia ^[1]. Łatwo ją pomylić z krwawnicą pospolitą – zupełnie inną rośliną z rodziny krwawnicowatych ^[6]. Krwawnica rośnie zwykle przy rowach, strumieniach i na podmokłych łąkach ^[6].

Na łące: rozpoznanie i zbiór

Wiele dziko rosnących roślin o drobnych, białych kwiatach w płaskich kwiatostanach wygląda z daleka podobnie, a wśród roślin baldaszkowatych są gatunki trujące. Przy zbieraniu dzikich roślin liczy się więc pewność co do gatunku, a przy wątpliwościach bezpieczniej z rośliny zrezygnować. Surowcem jest ziele (nadziemna część rośliny) zebrane w czasie kwitnienia ^[7]. Sam kontakt ze świeżym krwawnikiem wywołuje u niektórych osób reakcję alergiczną i wysypkę ^[1].

Krwawnik bywa też przyprawą: zależnie od regionu używa się liści albo kwiatów, a suszonymi kwiatami posypuje się potrawy ^[2]. Liście do jedzenia jako warzywo wybiera się z roślin, które jeszcze nie zakwitły, bo są wtedy mniej gorzkie ^[2]. Dawniej młode listki jedzono wiosną, na przykład drobno posiekane na kromce chleba z masłem ^[4].

Co przekazuje tradycja

W dawnych zielnikach świeże, gniecione liście krwawnika zalecano na wrzody i zgniecenia ^[8]. Na rany opisywano też napar z suszonych kwiatów krwawnika zaparzanych razem z rumiankiem ^[8]. W warunkach terenowych sproszkowane, suszone ziele nakłada się grubą warstwą na krwawiącą ranę i przykrywa opatrunkiem ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się zielu ograniczanie drobnych krwawień, między innymi z błony śluzowej przewodu pokarmowego i z żylaków odbytu ^[3][1].

Ziele krwawnika stosuje się tradycyjnie w przewlekłych zaburzeniach trawienia z brakiem apetytu, wzdęciami, odbijaniem i nudnościami ^[3][1]. Sięga się po nie także przy skurczowych bólach jelit i dróg żółciowych oraz w nieżytach żołądka i jelit ^[1][3]. W piśmiennictwie zielarskim gorzkim składnikom ziela przypisuje się pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i poprawę trawienia ^[1]. Krwawnik porównuje się tam z rumiankiem: krwawnikowi przypisuje się silniejsze pobudzanie trawienia, a rumiankowi silniejsze uspokajanie ^[4]. W piśmiennictwie opisuje się napar z łyżki ziela na szklankę wody, przy czym samo ziele rzadko stosuje się bez innych ziół ^[3].

Napar z kwiatów służył też do płukania jamy ustnej i gardła przy stanach zapalnych oraz do przymoczek, podobnie jak rumianek ^[1]. Herbatę krwawnikową opisywano nawet jako kosmetyk do mycia i rozjaśniania twarzy ^[8].

Dawna tradycja łączyła krwawnik także z dolegliwościami kobiecymi ^[4]. Wierzono, że łagodzi objawy blednicy u kobiet, czyli niedokrwistości z bladą skórą, zimnymi dłońmi i omdleniami ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się również zmniejszanie bólów miesiączkowych ^[4]. W homeopatii wymieniano go między innymi dla pobudzenia miesiączki ^[8].

Co sprawdzono w badaniach

Działanie przy ranach, trawieniu i bólach miesiączkowych opisuje głównie piśmiennictwo zielarskie ^[3][1][4]. Przypisuje się tam zielu i kwiatom działanie przeciwzapalne oraz słabe hamowanie rozwoju bakterii ^[1][4]. Według tych opisów kwiaty silniej rozkurczają mięśnie jelit niż ziele, ale krwawienia hamują w znikomym stopniu ^[3].

W jednym badaniu porównywano osoby, które smarowały skórę kremem z wyciągiem z krwawnika, z osobami używającymi kremu bez wyciągu ^[9]. Po dwóch miesiącach zmarszczki i pory u osób z wyciągiem wyglądały lepiej ^[9]. Badano ten konkretny wyciąg kosmetyczny, a nie napar ani świeże liście przykładane do skóry ^[9]. W badaniach klinicznych preparaty na skórę z wyciągiem z krwawnika na ogół jej nie drażniły i nie wywoływały reakcji po wystawieniu na słońce ^[7].

Na co uważać

Krwawnik może uczulać, a szczególnie narażone są osoby uczulone na rośliny złożone (astrowate, rodzina, do której należy krwawnik) ^[7]. Około połowa takich osób reagowała uczuleniem także na krwawnik ^[7]. Uczulenie objawia się zwykle wysypką, także po kontakcie ze świeżą rośliną ^[3][1]. Osoby uczulone na olejek krwawnikowy nie mogą stosować przetworów z krwawnika ^[4].

Gorzkie zioła, takie jak krwawnik, mogą zwiększać kwasowość żołądka, dlatego zaleca się stosować je ostrożnie ^[5]. Według dawnych opisów nadmierne dawki wywołują oszołomienie i zawroty głowy ^[8]. Zwiększenie dawki przy piciu może też działać rozwalniająco ^[2]. Danych o działaniach niepożądanych po doustnym przyjmowaniu krwawnika jest niewiele ^[7].

W ciąży bezpieczeństwa krwawnika nie ustalono: u niewielu kobiet nie zauważono szkód dla płodu, ale badania na zwierzętach wskazywały na więcej uszkodzeń płodu o niejasnym znaczeniu dla ludzi ^[7]. Krwawnikowi przypisywano też działanie poronne u zwierząt, być może zależne od odmiany rośliny; dowodów takiej szkodliwości u ludzi nie ma ^[7]. Przy karmieniu piersią krwawnik uznaje się za zgodny z karmieniem, ale wymagający ostrożności, a dużych dawek zaleca się unikać ^[7].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Ziele krwawnika zawiera 0,25–0,5% olejku eterycznego, garbniki (substancje ściągające błony śluzowe), flawonoidy (roślinne barwniki) i sole mineralne ^[1]. Działanie przeciwzapalne wiąże się w piśmiennictwie z garbnikami i olejkiem zawierającym azulen (niebieski składnik olejku) ^[1]. Istnieją odmiany chemiczne krwawnika bez azulenu, których olejek ma inny skład ^[4]. Kwiatom przypisuje się zmniejszanie przepuszczalności drobnych naczyń w błonie śluzowej przewodu pokarmowego i hamowanie uwalniania histaminy (substancji wywołującej objawy alergii) ^[3].

W badaniu kosmetycznym przez 2 miesiące stosowano preparat z 2% wyciągiem z krwawnika (stężenie użyte w badaniu, nie zalecenie) i porównywano go z preparatem bez wyciągu ^[9]. Zmarszczki i pory wyglądały lepiej niż w grupie porównawczej, a wyniki wypadły też nieco lepiej niż przy kwasie glikolowym (substancji złuszczającej naskórek), choć tylko jako tendencja ^[9]. Na fragmentach ludzkiej skóry hodowanych w laboratorium wyciąg pogrubiał naskórek ^[9].

W próbie 3851 osób uczulenie na rośliny złożone miało 3,1% badanych, a około połowa z nich reagowała też na krwawnik ^[7]. Surowe wyciągi z całej rośliny i z kwiatów uczulały świnki morskie ^[7]. Herbata z krwawnika działała słabo uszkadzająco na materiał genetyczny w teście na muszkach owocowych ^[7]. Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się w piśmiennictwie 6–12 g suszonego ziela dziennie, także w postaci naparu ^[7].