Kurkuma: żółta przyprawa, suplementy i to, co pokazały badania

Kurkuma (ostryż długi, Curcuma longa) to roślina, której żółte kłącze (podziemna łodyga) daje popularną przyprawę, najczęściej dodawaną w mieszankach przyprawowych ^[1]. To także dawny surowiec zielarski, a jej żółty barwnik – kurkumina – jest przedmiotem wielu badań i składnikiem suplementów ^[2][3][4]. Szczypta przyprawy w garnku i kapsułka z zagęszczonym wyciągiem to jednak dwie zupełnie różne sprawy ^[4].

Żółte kłącze w kuchni

Surowcem jest kłącze, które zawiera żółte barwniki zwane kurkuminoidami, olejek eteryczny i dużo skrobi ^[2]. Najważniejszym z tych barwników jest kurkumina, która odpowiada za jaskrawożółty kolor przyprawy ^[4]. Kurkuminę wykorzystuje się też jako barwnik w przemyśle spożywczym ^[4].

W kuchni kurkuma ma wyrazisty smak i barwi warzywa na żółto, dobrze łączy się na przykład z kalafiorem i marchewką ^[5]. Na mocnym słońcu surowiec może blaknąć i tracić typową żółtą barwę ^[5].

Dawne zastosowania: trawienie, wątroba, żółć

W polskim piśmiennictwie zielarskim kłącze kurkumy i jego wyciągi alkoholowe polecano przy zaburzeniach trawienia, zastoju żółci, zapaleniu dróg żółciowych i niewydolności wątroby ^[2]. Wymieniano tam także kamicę żółciową, choć nowsze źródła zalecają przy niej ostrożność ^[2][6]. Wyciągi z kurkumy stosowano też przy dolegliwościach żołądka, w których wytwarza się za mało soków trawiennych ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się kłączu działanie żółciotwórcze (zwiększające wytwarzanie żółci), rozkurczowe i przeciwzapalne ^[2][1].

W starszej zachodniej medycynie ziołowej kurkumę uważano za aromatyczny środek pobudzający trawienie i stosowano ją przy żółtaczce ^[6]. Tradycyjna medycyna chińska sięgała po kłącze przy bólach i wzdęciach brzucha oraz przy bolesnym usztywnieniu barku ^[6]. Na Wschodzie z kurkumy przygotowywano też papki i opatrunki nakładane na rany, oparzenia i ukąszenia ^[5][6]. Przy stosowaniu kurkumy lub kurkuminy na skórę źródła zalecają unikanie nadmiernego słońca, bo możliwa jest reakcja skóry na światło ^[6].

Kłopot z wchłanianiem i dodatek pieprzu

W pierwszych badaniach u ludzi kurkumina była dobrze tolerowana, ale we krwi i tkankach pojawiało się jej bardzo mało ^[8]. Przyczyną jest słabe wchłanianie z jelit oraz szybkie przekształcanie i usuwanie kurkuminy z organizmu ^[8]. Z tego powodu znaczenie wielu wyników badań nad kurkuminą przyjmowaną doustnie pozostaje niepewne ^[6].

Aby poprawić przyswajanie, kurkuminę łączy się z piperyną, składnikiem czarnego pieprzu ^[8][9]. Stosuje się też specjalne postacie, na przykład kurkuminę zamkniętą w drobnych pęcherzykach tłuszczowych albo w nanocząstkach ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim spotyka się jednak opinię, że kurkuminoidy są słabo wchłaniane i szybko usuwane niezależnie od dodatku piperyny ^[5]. Przyjmowanie kurkumy rozmieszanej w samej wodzie opisuje się tam jako mało przydatne, bo kurkuminoidy się wtedy nie wchłaniają ^[5]. Kurkuminie przypisuje się natomiast działanie przeciwzapalne w samym przewodzie pokarmowym, mimo słabego wchłaniania ^[5][7].

Stawy i stan zapalny w przeglądach badań

Przeglądy zbierały badania, w których porównywano osoby biorące kurkumę lub kurkuminę z osobami, które dostawały atrapę (preparat bez substancji czynnej) ^[10][11]. W starszym przeglądzie osoby z chorobami stawów zgłaszały po wyciągu z kurkumy lub kurkuminie mniejszy ból i lepszą sprawność niż po atrapie ^[10]. W porównaniu ze zwykłymi lekami przeciwbólowymi nie stwierdzono wyraźnej różnicy w bólu ^[10]. Autorzy zaznaczyli jednak, że badań było mało, objęły niewiele osób i nie zawsze były dobrze przeprowadzone, więc ostatecznych wniosków wyciągnąć się nie da ^[10].

Nowszy przegląd 10 takich badań dotyczył choroby zwyrodnieniowej kolan ^[11]. Osoby przyjmujące wyciąg z kurkumy odczuwały mniejszy ból i lepiej radziły sobie z ruchem niż osoby dostające atrapę ^[11]. Badania różniły się jednak między sobą, dlatego autorzy uznali, że korzyści muszą potwierdzić większe i staranniejsze badania ^[11].

W przeglądzie 66 badań suplementy z kurkumą lub kurkuminą obniżały we krwi wskaźniki stanu zapalnego, na przykład białko CRP (badany we krwi wskaźnik zapalenia) ^[3]. Poprawiały się też wskaźniki obrony organizmu przed uszkadzającymi związkami tlenu ^[3]. Autorzy ostrożnie napisali, że takie suplementy mogą być sposobem na poprawę tych wskaźników ^[3]. Lepszy wynik badania krwi nie jest jednak tym samym co mniejsze dolegliwości.

Szczypta w garnku a kapsułka

W kłączu kurkuminoidy stanowią niewielką część suchej masy, a w suplementach często stosuje się wyciągi zawierające 95% kurkuminoidów ^[4]. Do części suplementów dodaje się też piperynę albo stosuje specjalne postacie, które mają zwiększać wchłanianie ^[8][9]. Przy spożyciu kurkumy w zalecanych ilościach nie oczekuje się działań niepożądanych ^[6][2].

Sama przyprawa też bywa kłopotliwa: w czasach niedoboru kurkumę fałszowano, dosypując kredę albo dodając sztuczne barwniki ^[4]. W części badanych sklepowych próbek kurkumy wykryto ochratoksynę A (toksynę wytwarzaną przez pleśnie) ^[12].

Wątroba: opisy uszkodzeń po suplementach

W amerykańskiej sieci badającej polekowe uszkodzenia wątroby zebrano 10 przypadków związanych z produktami z kurkumą ^[9]. Połowa chorych trafiła do szpitala, a jedna osoba zmarła z powodu ostrej niewydolności wątroby ^[9]. Uszkodzenie pojawiało się zwykle w ciągu pierwszych miesięcy przyjmowania produktu ^[9]. Część zbadanych produktów zawierała też piperynę, a autorzy przypuszczają, że łączenie kurkumy z pieprzem może tłumaczyć przybywanie takich przypadków ^[9].

We Włoszech opisano 7 przypadków ostrego zapalenia wątroby po suplementach z kurkumą ^[13]. Wszystkie dotyczyły preparatów o zwiększonym wchłanianiu i dużej dawce kurkuminy ^[13]. U większości chorych stan poprawiał się po odstawieniu suplementu ^[13]. W opisach przypadków z innych krajów większość osób przyjmowała jednocześnie co najmniej jeden inny lek ^[13]. Autorzy uznali, że zebrane dane potwierdzają związek kurkumy z uszkodzeniem wątroby ^[13].

Kto powinien szczególnie uważać

Niedrożność dróg żółciowych (zablokowanie odpływu żółci) jest przeciwwskazaniem do stosowania kurkumy ^[6][7]. Przy kamicy żółciowej źródła zalecają ostrożność i stosowanie surowca dopiero po konsultacji z lekarzem ^[6][7].

Według źródeł wysokich dawek kurkumy, powyżej 15 g dziennie, nie powinno się stosować długotrwale ^[6]. Takich dawek nie powinno się też łączyć z lekami przeciwpłytkowymi (rozrzedzającymi krew, np. aspiryna) ani przeciwzakrzepowymi (np. acenokumarol, lek na receptę) ^[6].

Przy dużych dawkach kurkuminy u niektórych osób zdarzają się częstsze wypróżnienia i łagodne dolegliwości żołądkowe ^[6]. Dolegliwości żołądkowe mogą wystąpić także przy dłuższym stosowaniu surowca ^[7]. U zdrowych ochotników kurkuma zwiększała ilość szczawianów (związków, z których mogą powstawać kamienie) w moczu, co może sprzyjać kamicy nerkowej ^[6]. Uczulenie na kurkumę zdarza się rzadko, ale opisano przypadki zapalenia skóry po kontakcie z nią ^[14][6].

Kurkumę jako pokarm spożywa wiele kobiet w ciąży i nie zauważono u nich częstszych wad rozwojowych dziecka ^[6]. Ostrożność zaleca się jednak u kobiet planujących ciążę oraz u osób z wypadaniem włosów ^[6].

Dzieci i nastolatki

Brakuje danych o bezpieczeństwie stosowania kurkumy u dzieci, choć źródło nie przewiduje działań niepożądanych ^[14].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kłącze zawiera do 5% kurkuminoidów, m.in. kurkuminy i bisdemetoksykurkuminy (odmian tego samego żółtego barwnika), oraz do 5% olejku eterycznego ^[2]. Kurkumina stanowi 70–80% wszystkich kurkuminoidów w kłączu ^[4]. Organizm wydala kurkuminę po połączeniu jej z kwasem glukuronowym, a piperyna zakłóca ten etap przekształcania ^[1][8]. W badaniach tolerancji u ludzi pojedyncze dawki kurkuminoidów do 12 g dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) były dobrze tolerowane ^[6][8].

Starszy przegląd z 2016 roku objął 8 badań z grupą porównawczą, w których podawano wyciąg z kurkumy albo kurkuminę ^[10]. W zbiorczej analizie 3 badań ból był mniejszy niż po atrapie, w 4 badaniach spadł wynik kwestionariusza objawów choroby stawów, a w 5 badaniach nie było wyraźnej różnicy względem leków przeciwbólowych ^[10]. Autorzy łączyli korzyść z wyciągiem dostarczającym około 1000 mg kurkuminy dziennie (dawka użyta w badaniach, nie zalecenie), ale liczbę badań, liczbę uczestników i jakość badań uznali za niewystarczające do ostatecznych wniosków ^[10]. Przegląd z 2021 roku objął 10 badań i 783 pacjentów z chorobą zwyrodnieniową kolan porównujących wyciąg z kurkumy z atrapą; różnice w bólu i sprawności przekraczały najmniejszą zmianę odczuwalną dla chorych, ale badania różniły się między sobą ^[11]. W przeglądzie 66 badań białko CRP spadało średnio o 0,58 mg/l, a interleukina 1 beta (jedna z substancji sygnałowych stanu zapalnego) nie zmieniła się wyraźnie ^[3].

W amerykańskiej serii przypadków uszkodzenie wątroby pojawiało się po 1–4 miesiącach, a 7 z 10 chorych miało wariant genu HLA-B*35:01 (jednego z genów układu odpornościowego) ^[9]. Analiza chemiczna potwierdziła kurkumę we wszystkich 7 zbadanych produktach, a 3 z nich zawierały też piperynę ^[9]. Włoska praca obejmowała też przegląd 23 opisanych w piśmiennictwie przypadków ^[13].

U zdrowych mężczyzn kurkumina w dawce 1000 mg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmieniała aktywność enzymów wątroby, które rozkładają niektóre leki ^[6]. U zdrowych ochotników kurkumina w dawce 300 mg dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmniejszała ilość talinololu (leku na serce) przechodzącego do krwi ^[6]. Ochratoksynę A w ilości powyżej 10 µg/kg stwierdzono w 9 z 25 badanych sklepowych próbek kurkumy ^[12]. W monografii Komisji E średnią dawkę dobową kłącza określono na 1,5–3 g ^[7]. W badaniach na zwierzętach, m.in. na szczurach i małpach, kurkuma i kurkumina nie wykazały działania toksycznego ^[6].