Lawenda: od perfum i kąpieli do badań nad niepokojem i snem

Zapach lawendy zna prawie każdy, bo jej olejek jest częstym składnikiem perfum, mydeł i płynów do kąpieli ^[1]. W zielarstwie kwiat i olejek lawendy łączy się przede wszystkim z uspokojeniem, snem i trawieniem ^[2][3][4]. Ciekawe jest to, jak tradycja naparów i kąpieli ma się do tego, co wiadomo z badań.

Roślina z perfumerii i apteczki

Lawenda lekarska (Lavandula angustifolia) należy do rodziny jasnotowatych, a w zielarstwie wykorzystuje się jej kwiat i olejek eteryczny ^[3]. Kwiat zawiera do 3% olejku eterycznego, czyli pachnącej, lotnej mieszaniny substancji ^[4]. Olejek lawendowy to częsty składnik wód kolońskich, perfum i innych kosmetyków ^[1][5].

W piśmiennictwie zielarskim olejek lawendowy zmieszany z innymi olejkami wymienia się także jako środek do odpędzania uporczywych owadów ^[3].

Na nerwy i na sen – co mówi tradycja

Kwiat lawendy tradycyjnie stosuje się w stanach pobudzenia nerwowego i w nerwicach ^[2][4]. Wyciągom z kwiatów przypisuje się działanie uspokajające – słabe, ale wyczuwalne ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim wśród wskazań wymienia się też bezsenność, stany lękowe i stres ^[3]. W zachodnim ziołolecznictwie kwiat lawendy stosowano również przy bólach głowy ^[6].

W piśmiennictwie podaje się napar z łyżki kwiatów na szklankę wrzącej wody lub mleka, pity na noc jako pomoc w zasypianiu ^[3]. Kwiat bywa też składnikiem mieszanek uspokajających, na przykład z szyszkami chmielu, korzeniem kozłka i liściem melisy ^[2]. Według źródeł kwiat lawendy w dawkach leczniczych nie powinien utrudniać prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn ^[6].

Opisywano też uspokajającą kąpiel z naparu kwiatów lawendy, kwiatów lipy i ziela (nadziemnej części rośliny) macierzanki ^[4]. Po takiej kąpieli zalecano odpoczynek w łóżku, a jej działanie opisywano jako uspokajające i ułatwiające zasypianie ^[4].

Kwiat na kłopoty z brzuchem

Napar z kwiatów lawendy tradycyjnie stosuje się przy łagodnych kłopotach z trawieniem, słabym apetycie i nadmiernej fermentacji w jelitach ^[4][2]. Opisuje się go też jako delikatnie rozkurczający przy bólach brzucha, wzdęciach i kolce jelitowej ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się kwiatom pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i żółci ^[4][7]. Zbyt częste picie naparu może jednak wywoływać bolesne skurcze jelit i kolkę ^[6].

Olejek: inhalacje, kąpiel i nacieranie

Olejek lawendowy stosuje się do inhalacji, najlepiej razem z olejkiem eukaliptusowym i olejkiem z mięty pieprzowej ^[2]. W piśmiennictwie przypisuje się jego oparom silne działanie bakteriobójcze, wykorzystywane przy dolegliwościach dróg oddechowych ^[2]. Do kąpieli odprężającej w piśmiennictwie zielarskim podaje się 10–12 kropel olejku na wannę wody ^[3]. Spirytus lawendowy stosuje się zewnętrznie do nacierania bolących miejsc ^[2].

Na skórze olejek nieco drażni, a u części osób wywołuje zaczerwienienie i uczucie ciepła, zwłaszcza w miejscach delikatnych ^[4]. Uczulenie kontaktowe na olejek lawendowy opisywano, choć zdarza się rzadko ^[6]. U dwóch starszych osób krople olejku nakładane na poduszkę wywołały zapalenie skóry twarzy, które ustąpiło po odstawieniu olejku ^[8].

W piśmiennictwie zielarskim opisywano też przyjmowanie olejku doustnie, w kroplach z wodą lub na kostce cukru ^[7]. Olejek działa podobnie jak kwiat, ale dużo silniej, a przyjęty doustnie silnie wpływa na przewód pokarmowy ^[2]. Za duża dawka doustna może wywołać zapalenie błony śluzowej żołądka i jelit oraz podrażnić nerki i pęcherzyki płucne ^[4][2][9]. Doustne przyjmowanie olejku jest przeciwwskazane w ostrym i podostrym zapaleniu żołądka, jelit i wyrostka, w chorobie wrzodowej i przy krwawieniach z przewodu pokarmowego ^[2]. Przeciwwskazaniem do doustnego stosowania olejku są także ciężkie choroby wątroby i nerek ^[2].

Co pokazały badania

W badaniu u ludzi połączenie nalewki z lawendy z imipraminą (lekiem na depresję na receptę) działało lepiej niż sama imipramina ^[10]. Działań niepożądanych przy tym połączeniu nie przybyło ^[10]. Ten wynik dotyczy lawendy dodanej do leku, a nie lawendy stosowanej zamiast niego ^[10].

W przeglądzie badań na zwierzętach wyciągi z kwiatów, w tym z lawendy, zmniejszały zachowania przypominające lęk ^[11]. Przydatność takich wyciągów u ludzi z zaburzeniami lękowymi wciąż jednak nie została dobrze wykazana ^[11].

Uczulenia, ciąża i karmienie

Źródła zalecają unikanie lawendy u osób uczulonych na inne rośliny jasnotowate, czyli z tej samej rodziny co lawenda ^[6][3]. Opisano dodatni test uczuleniowy z wyciągiem z lawendy u osoby z reakcjami alergicznymi całego organizmu po zjedzeniu oregano i tymianku ^[6]. U osoby z atopowym wypryskiem (przewlekłą, swędzącą chorobą skóry) sproszkowany kwiat lawendy dał silnie dodatni skórny test uczuleniowy ^[6].

Olejku i nalewki z lawendy nie podaje się kobietom w ciąży ^[3]. O kwiecie wiadomo tyle, że u niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[6]. Kwiat lawendy uznaje się za zgodny z karmieniem piersią ^[6]. Składniki olejku mogą jednak przenikać do mleka i łagodnie zmniejszać u dziecka gazy w jelitach ^[6].

Dzieci i nastolatki

Na składniki balsamu wykrztuśnego z olejkiem lawendowym bywają uczulone zwłaszcza małe dzieci, które reagują wysypką alergiczną ^[4]. Źródło nie określa granicy wieku. W razie wysypki zaleca się odstawienie balsamu ^[4]. Brakuje danych o bezpieczeństwie kwiatu lawendy u dzieci, choć działań niepożądanych się nie oczekuje ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim napar z kwiatów wymienia się przy łagodnych zaburzeniach trawienia, zwłaszcza u dzieci, młodzieży i osób starszych ^[2]. Jako przykład podawania dzieciom opisywano napar z lawendy na mleku z miodem ^[12].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Głównymi składnikami olejku są linalol i octan linalilu (substancje odpowiadające za zapach), a skład olejku jest zmienny ^[4]. W olejku podaje się zawartość octanu linalilu na 25–46%, a linalolu na 20–45% ^[3]. Za olejek dobrej jakości do celów leczniczych uznaje się taki, w którym obu tych składników jest co najmniej po 30%, a razem minimum 60% ^[7]. Liście lawendy zawierają więcej kamfory i 1,8-cyneolu niż kwiaty, więc olejek z ziela z liśćmi ma inny skład niż olejek z samych kwiatów ^[7].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się linalolowi i terpineolowi z olejku bezpośredni wpływ na układ nerwowy: mniejsze napięcie, niepokój i łatwiejsze zasypianie ^[4]. Olejek przyjęty doustnie dobrze się wchłania i jest wydalany częściowo z moczem, a częściowo z wydychanym powietrzem ^[2]. U szczurów dawka śmiertelna dla połowy zwierząt przekraczała 5 g olejku na kilogram masy ciała, co wskazuje na niską toksyczność ^[6].

Przegląd badań na gryzoniach objął 24 prace z lat 2010–2020 nad wyciągami z kwiatów różnych roślin, w tym lawendy ^[11]. Niektóre wyciągi z kwiatów działały w nim przeciwlękowo podobnie jak diazepam (lek uspokajający na receptę) ^[11]. Autorzy przeglądu podkreślają, że potrzebne są lepsze testy i projekty badań, by uzyskać wnioski ważne dla leczenia ludzi ^[11]. Badanie z imipraminą dotyczyło nalewki z lawendy podawanej razem z lekiem, a nie olejku ani samego naparu ^[10].

Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się 3–6 g suszonego kwiatu na dobę, także w naparze (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[6]. Dla płynnego wyciągu z kwiatu podaje się 2–4,5 ml na dobę dla dorosłych (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[6]. Kwiat lawendy ma pozytywną monografię Komisji E i jest ujęty w Farmakopei Europejskiej ^[6].