Leukocyty i rozmaz krwi: co mówią neutrofile, limfocyty i eozynofile
Damian Podraza — zielarz fitoterapeuta
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leków nie należy odstawiać ani zmieniać bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Leukocyty (krwinki białe) to komórki odpornościowe krążące we krwi. Morfologia podaje ich łączną liczbę, a rozmaz, czyli różnicowanie leukocytów, pokazuje udział poszczególnych rodzajów [1][2]. Badanie służy do wstępnej oceny reakcji organizmu na infekcję i stan zapalny [1].
W skrócie
- Rozmaz krwi pokazuje udział poszczególnych rodzajów leukocytów i pomaga ustalić źródło zmiany ich łącznej liczby [1].
- W ostrej infekcji bakteryjnej typowo rośnie odsetek neutrofili, a w wirusowej – limfocytów [1][5].
- Wzrost monocytów pod koniec infekcji autorzy wiążą z fazą zdrowienia [9][8].
- Eozynofile rosną głównie w alergiach i zakażeniach pasożytniczych [5][10].
- Wyraźne odchylenia liczby leukocytów lub limfocytów są według źródeł powodem do dalszej diagnostyki [1][3].
Co pokazuje rozmaz
Leukocyty dzielą się na dwie grupy [1]. Granulocyty, czyli neutrofile, eozynofile i bazofile, mają w komórce drobne ziarnistości i powstają w szpiku kostnym [1]. Monocyty i limfocyty takich ziarnistości nie mają [1]. Limfocyty powstają i dojrzewają m.in. w szpiku, grasicy, węzłach chłonnych i śledzionie [1][4][3].
Leukocyty bronią organizmu przed bakteriami, wirusami, grzybami i pasożytami [2]. Źródło zmiany ich łącznej liczby wskazuje dopiero rozmaz [1].
Laboratorium podaje frakcje w procentach i w liczbach bezwzględnych [5]. Odsetek jednej frakcji zależy od pozostałych. Gdy ubywa neutrofili, procent limfocytów może wzrosnąć bez zmiany ich liczby. Taka względna limfocytoza (wzrost odsetka limfocytów) często towarzyszy neutropenii, czyli niedoborowi neutrofili [4].
Liczba leukocytów potrafi szybko się zmieniać [2]. Zwykle jest najniższa rano, a najwyższa późnym popołudniem [1]. Wynik ocenia lekarz razem z objawami i innymi badaniami.
Neutrofile i limfocyty: bakterie czy wirusy
Neutrofile (granulocyty obojętnochłonne) to najliczniejsza grupa krwinek białych [6][5]. Należą do odporności wrodzonej, która rozpoznaje drobnoustroje bez wcześniejszego kontaktu z nimi [5]. Przechodzą z krwi do tkanek i pochłaniają bakterie, co nazywa się fagocytozą [5][6].
Limfocyty uczestniczą w odporności swoistej, która „uczy się” konkretnych zarazków i je zapamiętuje [3][5]. Limfocyty B wytwarzają przeciwciała [5]. Limfocyty T nadzorują komórki organizmu i niszczą te chorobowo zmienione [5].
W ostrej infekcji bakteryjnej typowo rośnie łączna liczba leukocytów i odsetek neutrofili, a limfocyty pozostają w normie [1][6]. W fazie ostrej przybywa też młodych neutrofili, tzw. granulocytów pałeczkowatych [1]. Wśród przyczyn leukocytozy, czyli podwyższonej liczby leukocytów, wymienia się infekcje, głównie bakteryjne [2].
W ostrej infekcji wirusowej rosną głównie limfocyty, a neutrofile zwykle mieszczą się w normie [1][6][5]. Przykładem są infekcje górnych dróg oddechowych, cytomegalia i zakaźne zapalenie wątroby [4]. Niektóre choroby wirusowe obniżają z kolei łączną liczbę leukocytów [2].
Mononukleoza zakaźna, wywoływana przez wirusa Epsteina-Barr (EBV), dotyczy głównie nastolatków i młodych dorosłych [4]. Typowa jest leukocytoza z licznymi komórkami przypominającymi limfocyty i monocyty [7]. W rozmazie pojawiają się też limfocyty atypowe [4]. Dalszym krokiem jest badanie przeciwciał przeciw EBV [7].
W chorobach wieku dziecięcego, takich jak odra czy ospa wietrzna, obraz zmienia się w czasie. Najpierw rośnie odsetek neutrofili, a później limfocytów [1][6]. Wzrost leukocytów bywa wtedy tak duży, że wymaga odróżnienia od białaczki [1].
Sam rozmaz nie rozstrzyga o rodzaju zakażenia. Autorzy oceniają go razem z OB i białkiem CRP, czyli wskaźnikami stanu zapalnego [1][4].
Monocyty: sprzątanie po infekcji
Monocyty to komórki żerne, które pochłaniają drobnoustroje, martwe komórki i resztki przemiany materii [8][9]. Po kilku dniach krążenia przechodzą do tkanek i stają się makrofagami [8].
W zapaleniu neutrofile działają najintensywniej w pierwszych dniach [9]. Później przybywa monocytów, które usuwają pozostałości komórek i drobnoustrojów [9]. Wzrost monocytów pod koniec infekcji autorzy uznają więc za oznakę zdrowienia [9][1]. Ursinus podobnie łączy go z ustępowaniem zakażeń bakteryjnych [8].
Monocytoza, czyli podwyższona liczba monocytów, nie zawsze oznacza chorobę [8]. Bywa związana z infekcjami wirusowymi, gruźlicą, chorobami autoimmunologicznymi, np. chorobą Hashimoto, przewlekłymi zapaleniami jelit i ciążą [8]. Wzrost mogą dawać także niektóre leki, np. przeciwpadaczkowe [8].
Co do niskich monocytów źródła się różnią. Weatherby i Ferguson nie wiążą ich z konkretną chorobą i wskazują, że obniżają je kortykosteroidy [9]. Ursinus opisuje monocytopenię jako rzadką i łączy ją najczęściej z uszkodzeniem szpiku, gdy brakuje też innych krwinek [8].
Eozynofile: alergia i pasożyty
Eozynofile (granulocyty kwasochłonne) nie są skuteczne wobec bakterii, za to reagują w alergiach i zakażeniach pasożytniczych [10][5]. Potrafią pochłaniać kompleksy immunologiczne, czyli połączenia przeciwciał z obcą substancją [10].
Eozynofilia, czyli podwyższona liczba eozynofili, towarzyszy m.in. astmie, atopowemu zapaleniu skóry i katarowi siennemu [5]. Weatherby i Ferguson dodają alergie i nadwrażliwości pokarmowe oraz środowiskowe [10]. Obie książki łączą eozynofilię z pasożytami, zwłaszcza robakami jelitowymi [5][10].
Eozynofile rosną też w fazie zdrowienia po chorobie, a w szkarlatynie czy odrze przez cały jej przebieg [5]. Rzadziej eozynofilia towarzyszy chorobom autoimmunologicznym, nowotworom lub chorobom jelit [5][10].
Prawidłowa liczba eozynofili nie zawsze wyklucza chorobę alergiczną [11]. Przykładem jest alergiczne zapalenie jelita grubego u niemowląt, w którym eozynofile we krwi rzadko są podwyższone [11].
Spadek eozynofili ma według Ursinusa niewielkie znaczenie diagnostyczne [5]. Wywołują go silny stres, leczenie kortyzonem i ciężkie ostre infekcje [5][10]. Eozynofili jest najmniej rano, a do północy ich przybywa [10]. Dlatego przy badaniach powtarzanych krew pobiera się o tej samej porze [10].
Bazofile: najrzadsza frakcja
Bazofile (granulocyty zasadochłonne) stanowią niewielki odsetek leukocytów [12][5]. W ziarnistościach przechowują m.in. histaminę i heparynę, czyli substancje uwalniane w reakcjach alergicznych i zapalnych [12]. W tkankach ich odpowiednikiem są komórki tuczne [12].
Razem z eozynofilami bazofile uczestniczą w niektórych reakcjach alergicznych, np. w astmie, pokrzywce i katarze siennym [5]. Weatherby i Ferguson wiążą niewielki wzrost bazofili z zapaleniem tkanek, np. ścięgien, kaletek stawowych czy żył [12].
Bazofilia, czyli podwyższona liczba bazofili, jest rzadka [5]. Ursinus wymienia przy niej m.in. przewlekłą białaczkę limfocytową, skrajną nadczynność tarczycy i przewlekłe zapalenia jelit [5]. Niska liczba bazofili zwykle nie ma znaczenia medycznego [5].
Kiedy zbyt mało lub zbyt dużo krwinek ma znaczenie
Leukopenia, czyli zbyt mała liczba leukocytów, bywa związana z infekcjami wirusowymi, powiększeniem śledziony w chorobach wątroby lub działaniem leków [2]. Chodzi m.in. o niektóre leki przeciwbólowe i psychiatryczne, leki na nadczynność tarczycy oraz chemio- i radioterapię [2]. Leukopenię ma też blisko połowa chorych na toczeń [1]. Towarzyszy również niedokrwistości z niedoboru witaminy B12 lub kwasu foliowego [1].
Neutropenia może wynikać z chorób szpiku, np. niedokrwistości aplastycznej lub ostrej białaczki [6]. Obniża ją też chemioterapia hamująca szpik [6]. Osoby starsze lub osłabione mogą reagować na infekcję słabo albo wcale [6].
Limfopenia, czyli niedobór limfocytów, pojawia się przy silnym stresie, leczeniu kortyzonem, lekach osłabiających odporność i w toczniu [5]. Kirkamm i Martin traktują ją jako wskazanie do badania podgrup limfocytów, które pozwala wykazać lub wykluczyć niedobór odporności [3].
Wśród przyczyn limfocytozy, obok infekcji wirusowych, Ursinus wymienia nowotwory krwi, np. białaczkę, oraz chłoniaka Hodgkina [5]. Kirkamm i Martin traktują limfocytozę jako wskazanie do typowania limfocytów, które ma wykluczyć chorobę rozrostową układu odpornościowego [3]. Jednoczesny wzrost krwinek czerwonych, białych i płytek wskazuje według Ursinusa na zaburzenie pracy szpiku wymagające wyjaśnienia [2].
Leukocytoza nie zawsze oznacza zakażenie. Mogą ją wywołać wysiłek, stres psychiczny, leki kortykosteroidowe i przewlekłe choroby zapalne, np. zapalenia jelit lub choroby reumatyczne [2][6]. W późnej ciąży liczba leukocytów także rośnie [1]. U dzieci prawidłowe wartości są wyższe niż u dorosłych [2][1].
Znacznie podwyższona lub obniżona liczba leukocytów jest powodem do dalszej diagnostyki, np. badania podgrup limfocytów i CRP [1]. Wyjaśnienia wymaga też niejasna gorączka ze spadkiem leukocytów i płytek krwi oraz wzrostem enzymów wątrobowych [13]. Taki obraz może wskazywać m.in. na anaplazmozę, chorobę przenoszoną przez kleszcze [13]. Wyniki ocenia lekarz; on też ustala dalsze badania i ewentualne leczenie.
Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy
Zakresy różnią się między laboratoriami, metodami i jednostkami. Poniższe wartości pochodzą z książek, w tym z wydanej w 2002 r. pracy Weatherby'ego i Fergusona. Obowiązujący zakres podaje laboratorium na wyniku, a wynik ocenia lekarz. Zapis „/nl” oznacza to samo co 10⁹/l, czyli tysiące komórek w mikrolitrze krwi. Weatherby i Ferguson podają frakcje rozmazu w procentach, a Ursinus także w liczbach bezwzględnych [1][5].
| Parametr | Zakres laboratoryjny wg źródła |
|---|---|
| Leukocyty | 3,7–11,0 × 10⁹/l [1]; dorośli 3,9–10,0/nl [2] |
| Neutrofile | 35–74% [6]; 50–70%, 1,9–7,0/nl [5] |
| Limfocyty | 14–46% [4]; 25–40%, 1,4–4,0/nl [5] |
| Monocyty | 4–13% [9]; 2–8%, 0,1–0,8/nl [8] |
| Eozynofile | 0–7% [10]; 1–5%, 0,0–0,5/nl [5] |
| Bazofile | 0–3% [12]; 0–3%, 0,0–0,3/nl [5] |
U dzieci Ursinus podaje wyższe zakresy leukocytów: 6,0–17,5/nl u małych dzieci i 5,0–15,0/nl w wieku szkolnym [2]. Według Weatherby'ego i Fergusona liczba leukocytów jest najwyższa u noworodków i zbliża się do wartości dorosłych około 21. roku życia [1].
Najczęstsze pytania
- Czy podwyższone leukocyty zawsze oznaczają infekcję?
Nie zawsze. Wzrost mogą wywołać także wysiłek, stres psychiczny, leki kortykosteroidowe i przewlekłe choroby zapalne [2][6]. Liczba leukocytów zmienia się też w ciągu doby [1].
- Jak rozmaz pomaga odróżnić infekcję bakteryjną od wirusowej?
W ostrej infekcji bakteryjnej typowo rośnie odsetek neutrofili, a w wirusowej – limfocytów [1][5]. To wskazówka, a nie rozpoznanie; autorzy oceniają rozmaz razem z innymi badaniami, np. OB i CRP [1][4].
- Co oznaczają podwyższone eozynofile?
Najczęściej opisywane przyczyny to alergie, astma i pasożyty jelitowe [5][10]. Rzadziej eozynofilia towarzyszy chorobom autoimmunologicznym lub nowotworom [5].
- Czy niskie monocyty lub bazofile mają znaczenie?
Niska liczba bazofili według Ursinusa zwykle nie ma znaczenia medycznego [5]. Co do monocytów źródła się różnią. Weatherby i Ferguson nie wiążą niskiego wyniku z konkretną chorobą [9]. Ursinus łączy go najczęściej z uszkodzeniem szpiku, gdy brakuje też innych krwinek [8].
- Kiedy niska liczba leukocytów wymaga dalszych badań?
Znacznie obniżona lub podwyższona liczba leukocytów jest według Weatherby'ego i Fergusona powodem do dalszej diagnostyki [1]. Wyjaśnienia wymaga też niejasna gorączka ze spadkiem leukocytów i płytek, m.in. w kierunku anaplazmozy [13]. O dalszych badaniach decyduje lekarz.
Źródła
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „White Blood Cell Count”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Leukozyten – die weißen Blutkörperchen”
- R. Kirkamm, M. Martin, „Spezielle Labordiagnostik in der naturheilkundlichen Praxis” (2014), rozdz. „Immunstörungen und Infektanfälligkeit”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „Lymphocytes”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Neutrophile Granulozyten / Lymphozyten / Eosinophile Granulozyten / Basophile Granulozyten”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „Neutrophils”
- R. Kirkamm, M. Martin, „Spezielle Labordiagnostik in der naturheilkundlichen Praxis” (2014), rozdz. „Infektionen – Epstein-Barr-Virus-Infektionen”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Monozyten”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „Monocytes”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „Eosinophils”
- R. Kirkamm, M. Martin, „Spezielle Labordiagnostik in der naturheilkundlichen Praxis” (2014), rozdz. „Magen-Darm-Beschwerden – Allergische Säuglingskolitis”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „Basophils”
- R. Kirkamm, M. Martin, „Spezielle Labordiagnostik in der naturheilkundlichen Praxis” (2014), rozdz. „Infektionen – Anaplasmose (Ehrlichiose)”