Kwiat lipy – czerwcowe zbiory, napar na poty i spokojny wieczór

W Polsce rośnie kilka gatunków lipy, a kwiat lipy należy do najlepiej znanych surowców zielarskich ^[1]. Napar z kwiatów pito przy gorączce w przeziębieniu, żeby się wypocić, a także na uspokojenie ^[2]. Lipy zaczynają kwitnąć w czerwcu i właśnie wtedy zbiera się ich kwiaty ^[3].

Drzewo z alei i podwórek

W Polsce rosną m.in. lipa drobnolistna (Tilia cordata), lipa szerokolistna, lipa srebrzysta i lipa krymska ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przyjmuje się, że wszystkie te lipy mają podobne właściwości ^[1]. Oficjalnie surowiec pochodzi z lipy drobnolistnej i szerokolistnej, ale kwiaty można zbierać z każdego gatunku lipy ^[3]. Kwiatostan lipy szerokolistnej uznaje się za surowiec równorzędny z kwiatostanem lipy drobnolistnej ^[2].

Lipę drobnolistną poznaje się po rudawych włoskach na spodniej stronie liści i zwykle więcej niż pięciu kwiatach w kwiatostanie ^[4]. Lipa szerokolistna ma na spodzie liści białe włoski, a w kwiatostanie zwykle mniej kwiatów ^[4].

Dawniej z lipy korzystano nie tylko dla kwiatów ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że świeże łyko lipowe stosowano przy oparzeniach, a z nasion tłoczono olej ^[3]. Węgiel drzewny z lipy był nawet składnikiem prochu strzelniczego ^[3].

Czerwcowe zbiory

W zielarstwie pod nazwą „kwiat lipy” rozumie się cały kwiatostan (skupienie kwiatów na wspólnej szypułce) ^[3]. Lipy zaczynają kwitnąć w czerwcu, przy czym lipa drobnolistna zakwita 1–2 tygodnie później niż szerokolistna ^[3][4]. Kwiaty zbierano na początku i w czasie kwitnienia ^[3]. Chodziło o to, żeby podczas suszenia nie zaczęły się z nich zawiązywać owoce ^[3].

Napar „na poty”

W piśmiennictwie zielarskim za najważniejsze działanie kwiatostanu lipy uznaje się działanie napotne, czyli nasilające pocenie ^[5]. Napar z kwiatów stosuje się pomocniczo przy gorączce w przeziębieniu, grypie, anginie oraz zapaleniu gardła i oskrzeli ^[2][5]. Opisuje się, że napary z kwiatów lipy łagodnie nasilają pocenie w chorobach przebiegających z gorączką ^[2].

Napar przygotowuje się, zalewając kwiaty wrzącą wodą i parząc je pod przykryciem ^[2]. Jako środek napotny pito go po jedzeniu ^[2]. Napar lipowy łączono z kwiatem bzu czarnego, słonecznika i wrzosu oraz dodawano do niego syrop malinowy ^[5]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się dodatkowi syropu malinowego i miodu wzmacnianie przeciwgorączkowego działania naparu ^[3]. Zawartym w naparze śluzom (substancjom tworzącym w wodzie łagodzącą, osłaniającą warstwę) przypisuje się kojenie podrażnionego gardła i łagodzenie kaszlu ^[3].

Lipa na wieczór

Napar z kwiatów lipy podaje się też jako środek uspokajający przy nadmiernej pobudliwości i napięciu nerwowym ^[2][5]. Kwiatostany lipy nazywano dawniej „panaceum zmęczenia nerwowego” ^[5]. Ich uspokajające działanie potwierdzono w badaniach doświadczalnych, a nie w badaniach z udziałem chorych ^[5].

Na łatwiejsze zasypianie piśmiennictwo zielarskie poleca napar lipowy na mleku z miodem lipowym lub lawendowym, pity przed snem ^[3]. Kwiat lipy często trafia do mieszanek uspokajających, m.in. z korzeniem kozłka, liściem melisy i szyszkami chmielu ^[5]. Opisywano też kąpiel z kwiatami lipy, tatarakiem, lawendą i wrzosem ^[2]. Takiej kąpieli przypisuje się działanie uspokajające i ułatwianie zasypiania ^[2].

Co pokazały badania

W badaniu na białych krwinkach człowieka substancje wyodrębnione z kwiatów lipy drobnolistnej osłabiały oznaki stanu zapalnego ^[6]. Wynik ten tylko częściowo wspiera tradycyjne picie naparu przy przeziębieniu oraz zapaleniu gardła i migdałków ^[6]. Wyniki badań na komórkach nie mówią jeszcze, jak coś działa u chorych ludzi.

Badanie u dorosłych ochotników dotyczyło za to żelaza z jedzenia ^[7]. Porównywano posiłek z chlebem popijany różnymi napojami z takim samym posiłkiem popijanym wodą ^[7]. Napar z kwiatu lipy zmniejszał wchłanianie żelaza z posiłku o 52% ^[7][8]. Podobnie działały inne herbatki ziołowe, czarna herbata, kawa i kakao ^[7].

Na co uważać

Źródła zalecają unikanie kwiatu lipy przy stwierdzonej alergii na lipę, choć reakcje uczuleniowe zdarzają się rzadko ^[8]. Opisano przypadek alergicznego kataru po wypiciu herbaty z kwiatu lipy ^[8]. Sam pyłek lipy może wywoływać alergiczny katar, zapalenie spojówek i kaszel ^[8].

Przy niedokrwistości (anemii) i przyjmowaniu preparatów żelaza zaleca się nie pić naparu lipowego razem z posiłkami ani z tymi preparatami ^[8].

U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód po kwiecie lipy ^[8]. Brak jednak badań na zwierzętach, a danych jest za mało, by uznać kwiat lipy za bezpieczny w ciąży ^[8]. Kwiat lipy uznaje się za zgodny z karmieniem piersią ^[8].

Według piśmiennictwa zielarskiego przetwory z kwiatów lipy w zalecanych ilościach nie wywołują działań niepożądanych ^[2]. Brakuje natomiast badań nad szkodliwością kwiatu lipy ^[8]. Doniesienie o odurzeniu po herbacie z bardzo starych kwiatów uznaje się za niewiarygodne ^[8]. Za niewiarygodny uznaje się też pogląd, że zbyt częste picie herbaty lipowej uszkadza serce ^[8]. Nie oczekuje się, by kwiat lipy pogarszał zdolność prowadzenia samochodu i obsługi maszyn ^[8].

Dzieci i nastolatki

W piśmiennictwie zielarskim kwiat lipy wymienia się jako środek uspokajający szczególnie dla dzieci, młodzieży i osób starszych ^[5][2]. W tekstach zielarskich podkreśla się, że lipę można podawać dzieciom ^[3]. W portugalskim badaniu dzieci z objawami alergii część z nich była uczulona na pyłek lipy drobnolistnej ^[9].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kwiat lipy jest objęty pozytywną monografią Komisji E (niemieckiego zespołu oceniającego zioła) ^[8]. Kwiat lipy opisywała już Farmakopea Królestwa Polskiego z 1817 r ^[3]. Według Farmakopei Polskiej VI surowiec powinien zawierać nie mniej niż 0,7% flawonoidów (roślinnych barwników) w przeliczeniu na kwercetynę ^[3]. Kwiatostan zawiera ponad 20 flawonoidów, do 0,05% olejku eterycznego, a także śluzy, kwasy organiczne, fitosterole, triterpeny i nieco garbników ^[2].

Działanie napotne tłumaczy się głównie uwrażliwieniem gruczołów potowych na bodźce z nerwów współczulnych (części układu nerwowego działającej niezależnie od woli) ^[5][2]. Bezpośrednie pobudzanie gruczołów potowych ma według tych opisów mniejsze znaczenie ^[5]. Jako działania drugorzędne opisuje się lekkie rozkurczanie mięśni gładkich oraz zwiększanie wydzielania soku żołądkowego, odpływu żółci i wydalania moczu ^[5][2].

W przepisie na napar 1½ łyżki kwiatów zalewa się 2 szklankami wrzącej wody i naparza pod przykryciem 15 minut (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[2][5]. Jako środek napotny pito po ½ szklanki 3 razy dziennie po jedzeniu (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[2]. Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się 6–12 g suszonego kwiatu na dobę, także w postaci naparu (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[8]. Farmakopea Polska VI podawała dla naparów dawkę 2–6 g (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[3].

W badaniu z żelazem dorośli zjadali posiłek z chlebem z różnymi napojami, a grupą porównawczą był posiłek z wodą ^[7]. Napar z kwiatu lipy zmniejszał wchłanianie żelaza o 52%, rumianek o 47%, a czarna herbata o 79–94% ^[7]. Hamowanie zależało od ilości polifenoli (związków roślinnych pokrewnych garbnikom) w napoju ^[7][8]. Liczby badanych osób dowód nie podaje, a badano zwykłe napary, nie wyciągi ^[7].

W badaniu na białych krwinkach z krwi człowieka wyodrębniono z kwiatów 10 związków z grupy procyjanidyn (substancji pokrewnych garbnikom) ^[6]. Wszystkie zmniejszały wytwarzanie przez krwinki szkodliwych form tlenu, a większość ograniczała uwalnianie jednej z substancji podtrzymujących stan zapalny ^[6]. W portugalskim badaniu testy skórne wykonano u 371 dzieci z podejrzeniem alergii, a uczulenie na pyłek lipy drobnolistnej miało 11,4% z nich ^[9].