Lipidogram: HDL, LDL, trójglicerydy i proporcje między frakcjami

Lipidogram to badanie krwi, które pokazuje stężenie cholesterolu całkowitego, jego frakcji HDL i LDL oraz triglicerydów ^[1][7]. Wykonuje się je przede wszystkim przy ocenie ryzyka chorób serca i naczyń ^[1][7]. Wynik bywa też wskazówką przy ocenie pracy wątroby, tarczycy i gospodarki cukrowej ^[1][3].

Cholesterol i jego frakcje

Cholesterol to substancja tłuszczopodobna obecna w każdej komórce ciała ^[1]. Stabilizuje błony komórkowe i reguluje ich płynność ^[1][13]. Organizm wytwarza z niego hormony steroidowe (m.in. płciowe i nadnerczowe), witaminę D oraz kwasy żółciowe potrzebne do trawienia tłuszczów ^[1][13]. Większość cholesterolu wytwarza sam organizm, głównie wątroba, a mniejsza część pochodzi z jedzenia ^[1][13].

Cholesterol nie rozpuszcza się we krwi, więc krąży w lipoproteinach (cząstkach zbudowanych z tłuszczów i białek) ^[2][13]. Cząstki te różnią się wielkością i gęstością, od czego pochodzą nazwy frakcji ^[7]. Dla oceny ryzyka liczy się też, w jakich cząstkach cholesterol się znajduje ^[7].

Podwyższony cholesterol całkowity bywa związany z niedoczynnością tarczycy, zastojem żółci lub wczesną insulinoopornością (słabszą reakcją komórek na insulinę) ^[1]. Wiąże się też z chorobami nerek i wątroby, cukrzycą oraz nadużywaniem alkoholu ^[1][7].

HDL – frakcja odprowadzająca cholesterol

HDL (lipoproteina o dużej gęstości) odprowadza nadmiar cholesterolu z tkanek i ścian naczyń do wątroby, stąd potoczna nazwa „dobry cholesterol” ^[2][13].

Niski HDL uchodzi za czynnik ryzyka miażdżycy (złogów w ścianach tętnic) ^[2][7][8]. Bywa związany z siedzącym trybem życia, otyłością i dietą bogatą w rafinowane węglowodany ^[2]. Towarzyszy też insulinooporności, a jego stopniowy spadek bywa wczesnym sygnałem tego zaburzenia ^[5]. Obniżony HDL jest jednym z kryteriów zespołu metabolicznego, z innym progiem dla kobiet i mężczyzn ^[11].

Wysoki HDL uważa się zwykle za ochronny dla serca ^[2][7]. Bywa uwarunkowany rodzinnie albo związany z intensywnym wysiłkiem fizycznym ^[2]. Bardzo wysoki HDL przy bardzo niskich triglicerydach Weatherby i Ferguson uznają za możliwy sygnał m.in. procesu autoimmunologicznego, wymagający dalszej diagnostyki ^[2][4].

LDL i wielkość cząstek

LDL (lipoproteina o małej gęstości) przenosi cholesterol z wątroby do tkanek ^[3][13]. Nazywa się go „złym cholesterolem”, bo jego nadmiar wiąże się z rozwojem miażdżycy ^[3][13]. Podwyższony LDL uchodzi za najważniejszy lipidowy czynnik ryzyka tej choroby ^[7]. Lepiej oddaje to ryzyko niż sam cholesterol całkowity ^[3].

Podwyższenie LDL jest najczęściej niewielkie i wiąże się głównie z dietą i alkoholem ^[7]. Bywa też dziedziczne ^[3][7]. LDL bywa wyższy przy niedoczynności tarczycy, cukrzycy oraz chorobach nerek i wątroby ^[3][7]. Kawa parzona bez filtra, np. w prasie tłokowej, podnosi szczególnie LDL ^[9].

W zwykłym lipidogramie LDL jest zazwyczaj wyliczany ze wzoru, a nie mierzony bezpośrednio ^[3]. Wzór korzysta z trzech innych wyników, więc błąd w którymkolwiek z nich zniekształca wynik LDL ^[3]. Przy bardzo wysokich triglicerydach wzoru się nie stosuje i potrzebny jest pomiar bezpośredni ^[3].

Prawidłowy LDL nie wyklucza ryzyka ^[7]. Według Kirkamma i Martin wiele osób z chorobą wieńcową ma lipidy w normie albo tylko nieznacznie podwyższone ^[7]. Znaczenie ma też wielkość cząstek LDL ^[7]. Małe, gęste cząstki dłużej krążą we krwi, łatwiej wnikają w ścianę tętnic i łatwiej się utleniają ^[7]. Ich przewaga wiąże się z wyższym ryzykiem zawału, niezależnie od samego stężenia LDL ^[7]. Podfrakcje LDL oznacza się osobnym, specjalistycznym badaniem ^[8].

Triglicerydy

Triglicerydy to tłuszcze złożone z kwasów tłuszczowych przyłączonych do glicerolu ^[4][14]. Pochodzą z pożywienia oraz z wątroby, która wytwarza je m.in. z nadmiaru węglowodanów ^[4][14]. Mięśnie wykorzystują je jako paliwo, a nadmiar trafia do tkanki tłuszczowej ^[4][14].

Podwyższone triglicerydy bywają związane z insulinoopornością, cukrzycą i zespołem metabolicznym ^[4][11][14]. Towarzyszą też stłuszczeniu wątroby, niedoczynności tarczycy, chorobom nerek i nadużywaniu alkoholu ^[4][7][14]. Podnoszą je niektóre leki, m.in. hormonalne środki antykoncepcyjne, moczopędne i sterydy ^[4][14].

Ursinus wiąże podwyższone triglicerydy przede wszystkim z nadmiarem skrobi i cukrów w diecie ^[14]. Weatherby i Ferguson także łączą je częściej z zaburzoną regulacją cukru niż z samym tłuszczem z jedzenia ^[4]. Przy wyższych triglicerydach przeważają małe, gęste cząstki LDL ^[7].

Niskie triglicerydy Ursinus uważa za medycznie bez znaczenia ^[14]. Weatherby i Ferguson łączą je m.in. z nadczynnością tarczycy, niedostatecznym spożyciem tłuszczu i zaburzeniami wchłaniania ^[4].

Proporcje między frakcjami

Pojedyncza liczba w lipidogramie mówi mniej niż zestawienie frakcji ^[2][3]. Weatherby i Ferguson zaznaczają, że dobry wynik jednej frakcji nie znosi całkowicie złego wyniku drugiej ^[2].

Stosunek LDL do HDL bywa nazywany wskaźnikiem aterogenności (skłonności do miażdżycy) ^[8]. Kirkamm i Martin przytaczają też iloraz cholesterolu całkowitego do HDL ^[10]. W cytowanych przez nich badaniach mężczyźni z niskim HDL i wysokim tym ilorazem częściej mieli niewydolność nerek ^[10]. Weatherby i Ferguson zwracają uwagę na HDL stanowiący mniej niż czwartą część cholesterolu całkowitego ^[2]. Uznają to za silną wskazówkę hiperlipidemii (nadmiaru tłuszczów we krwi) ^[2].

Znaczenie ma też układ triglicerydów i HDL ^[4][8]. Wysokie triglicerydy przy niskim HDL Kirkamm i Martin łączą z tzw. aterogennym fenotypem lipoproteinowym ^[8]. Towarzyszy mu zwykle przewaga małych, gęstych LDL, często przy prawidłowym LDL ^[8]. Weatherby i Ferguson wiążą triglicerydy wyższe od cholesterolu całkowitego, przy niskim HDL, z większym ryzykiem chorób serca i naczyń ^[1][4]. Ten sam układ pojawia się u nich we wzorcu insulinooporności, nazywanym przez nich zespołem X ^[4][5].

Gdy cholesterol jest niski

Weatherby i Ferguson opisują możliwe związki niskiego cholesterolu całkowitego z nadczynnością tarczycy, chorobami wątroby i dróg żółciowych oraz zaburzeniami wchłaniania ^[1]. Spotykają go przy niedożywieniu i niskim spożyciu tłuszczu, często u wegetarian ^[1]. Obniżone wartości występują też w ciężkich chorobach, np. po zawale serca albo w przebiegu ciężkiego zakażenia ^[1].

Szczególną uwagę zwracają na nagły spadek wyniku u osoby, która wcześniej miała wyższe wartości ^[1]. Taki spadek uznają za powód do dalszej diagnostyki ^[1].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami i zależą od jednostek. Wartości w tabeli pochodzą z książek, najstarsza z 2002 roku. Nie zastępują aktualnych kryteriów, które ustalają laboratorium i lekarz. Lipidogram interpretuje lekarz razem z innymi badaniami.

Parametr	Zakres laboratoryjny wg źródła
Cholesterol całkowity	130–200 mg/dl (3,36–5,2 mmol/l) [1]
HDL	40–90 mg/dl (1,03–2,32 mmol/l) [2]; powyżej 40 mg/dl [8]; powyżej 55 mg/dl u mężczyzn i 65 mg/dl u kobiet [13]
LDL	60–130 mg/dl (1,55–3,36 mmol/l) [3]; poniżej 130 mg/dl [8]
Triglicerydy	30–150 mg/dl (0,34–1,7 mmol/l) [4]; poniżej 150 mg/dl [14]
LDL/HDL	poniżej 3,0 [8]
Apolipoproteina A-1	110–162 mg/dl [6]
Apolipoproteina B	52–109 mg/dl [6]

Progi i zależności. Według Kirkamma i Martin HDL powyżej 60 mg/dl działa ochronnie wobec zawału ^[7]. HDL poniżej 40 mg/dl uznają za dodatkowy czynnik ryzyka ^[7]. Kryteria zespołu metabolicznego obejmują HDL poniżej 40 mg/dl u mężczyzn i 50 mg/dl u kobiet oraz triglicerydy od 150 mg/dl ^[11]. Powyżej 150 mg/dl triglicerydów przeważają według nich małe, gęste LDL, a ich dominacja zwiększa ryzyko zawału 3–7-krotnie ^[7]. Wyliczany LDL odpowiada różnicy: cholesterol całkowity minus HDL minus jedna piąta triglicerydów ^[3]. Wzoru nie stosuje się przy triglicerydach powyżej 400 mg/dl (4,52 mmol/l) ^[3].

Inne parametry lipidowe. Apolipoproteina B jest głównym białkiem LDL, a apolipoproteina A-1 głównym białkiem HDL ^[6]. Podwyższona apolipoproteina B wiąże się z większym ryzykiem choroby wieńcowej ^[6]. Lipoproteinę (a), czyli Lp(a), oznacza się osobno; jej podwyższone stężenie uchodzi za czynnik ryzyka sercowo-naczyniowego ^[9].

Przygotowanie do badania. Kirkamm i Martin opisują 12–16 godzin bez jedzenia przed pobraniem, Weatherby i Ferguson co najmniej 12 godzin ^[1][7]. Alkohol może podnosić triglicerydy do 72 godzin po spożyciu ^[7]. Wynik nieprawidłowy Kirkamm i Martin zalecają powtórzyć co najmniej dwukrotnie, w stabilnym okresie życia ^[7]. Ursinus przy triglicerydach woli pobranie nie na czczo, aby uchwycić przemianę węglowodanów w tłuszcz ^[14]. Stężenia lipidów rosną z wiekiem, więc wynik akceptowalny u dorosłego może być niepokojący u dziecka ^[7]. Ciąża podnosi LDL i triglicerydy ^[3][4]. Duże ilości witaminy C mogą zaniżać wyniki cholesterolu, HDL i triglicerydów ^[1][2][4].

Leki. Leki moczopędne z grupy tiazydów mogą podnosić cholesterol nawet o 5–8% i obniżać HDL ^[1][2]. Część beta-blokerów (leków na nadciśnienie i serce) obniża HDL, a estrogeny go podnoszą ^[2]. Hormonalne środki antykoncepcyjne mogą podnosić LDL i triglicerydy ^[3][4]. Statyny (leki obniżające cholesterol) hamują enzym wspólny dla wytwarzania cholesterolu i koenzymu Q10 ^[1][12]. Według Kirkamma i Martin obniżają we krwi stężenie obu tych związków ^[12]. Decyzje o leczeniu podejmuje lekarz.