Liść maliny przed porodem: tradycja, garbniki i co mówią badania

Liść maliny to coś innego niż słodki owoc czy syrop malinowy, po który sięga się przy przeziębieniu ^[1][2][3]. Liść maliny jest jednym z najczęściej używanych ziół w ciąży, a wiele kobiet pije go, by ułatwić poród ^[4]. Dawniej przetwory z liści stosowano też przy biegunce i do płukania gardła, a sam liść zawiera garbniki ^[3].

Jedna roślina, różne surowce

Z maliny właściwej (Rubus idaeus) zbiera się nie tylko owoce, ale także liście i pędy ^[1]. Owoce i syrop malinowy tradycyjnie stosuje się w przeziębieniu i grypie z gorączką, choć rzadko jako jedyny środek ^[2][3]. Według piśmiennictwa zielarskiego napar z suszonych owoców albo syrop ze świeżych owoców wywołuje obfite pocenie ^[2][3]. Związek odpowiedzialny za to działanie nie jest znany ^[2][3]. Syrop malinowy podaje się w chorobach z gorączką szczególnie dzieciom ^[3].

Owoc zawiera głównie kwasy organiczne, w tym witaminę C, a także czerwone barwniki i pektyny ^[3]. Liść zawiera przede wszystkim garbniki (substancje, które ściągają i wysuszają błony śluzowe) ^[2][3]. Liść maliny bywa też mylony z liściem jeżyny ^[5].

Garbniki: biegunka i płukanie gardła

W piśmiennictwie zielarskim liście maliny opisuje się jako słaby środek ściągający ^[3]. Przetwory z liści stosowano przy nieżytach żołądka i jelit, łagodnej biegunce, zaburzeniach trawienia i niewielkich wzdęciach ^[3][2]. Zewnętrznie służyły do płukania jamy ustnej i gardła ^[3]. Liścia zwykle nie stosowano samodzielnie, lecz w mieszankach przeciwbiegunkowych z innymi ziołami ^[2][3]. Pito go także zamiast herbaty, razem z liściem czarnej porzeczki ^[2].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się wyciągom z liści działanie ściągające, przeciwzapalne i przeciwbakteryjne, wiązane z garbnikami ^[2][3][1]. Dawne źródła wspominają też o słabym i nieregularnym działaniu rozkurczowym na mięśnie jelit, macicy i naczyń krwionośnych ^[2][3].

Napar przed porodem: skąd ta tradycja

Kobiety od wieków sięgają po zioła w ciąży i przy porodzie, a liść maliny należy do najczęściej używanych ^[4]. Picie liścia maliny w ciąży to tradycyjna metoda ziołowa, którą polecają niektóre położne ^[6]. W piśmiennictwie fitoterapeutycznym przypisuje się liściom maliny wzmacnianie mięśnia macicy, co ma ułatwiać poród ^[7]. W ankiecie wśród amerykańskich położnych większość tych, które używały ziół do pobudzania porodu, sięgała właśnie po liść maliny ^[5].

Co pokazały badania u kobiet w ciąży

Przeglądy badań oceniają dowody na działanie liścia maliny w ciąży jako słabe ^[4][6]. Badań jest mało, są niewielkie, a część z nich ma pół wieku lub więcej ^[6]. W badaniach u ludzi nie wykazano ani szkody, ani korzyści ^[4]. W jednym badaniu porównywano kobiety, które w ostatnich tygodniach ciąży brały tabletki z suszonym liściem, z kobietami biorącymi tabletki bez zioła ^[5]. W tym badaniu drugi okres porodu, czyli parcie, był u kobiet biorących liść nieco krótszy, a poród kleszczowy rzadszy ^[5]. Według przeglądu z tego samego okresu różnica w długości porodu mogła mieć znaczenie w praktyce, ale mogła też być przypadkowa ^[4].

W innym badaniu, w którym wstecznie przeglądano przebieg porodów, picie liścia maliny wiązało się z możliwym skróceniem porodu i rzadszymi interwencjami medycznymi ^[5]. Mimo takich obserwacji przeglądy uznają, że skuteczności liścia maliny nie udokumentowano przekonująco ^[4][6]. W przeglądzie dotyczącym ziół w ciąży i po porodzie przyjmowanie liścia maliny doustnie wiązało się z częstszym cesarskim cięciem ^[8]. Autorzy innego przeglądu podkreślają, że małe badania nie wykluczają niekorzystnego wpływu na przebieg ciąży ^[6].

Dlaczego decyzję podejmuje lekarz lub położna

Autorzy jednego z przeglądów uznają polecanie liścia maliny kobietom w ciąży za wątpliwe z powodu braku dowodów bezpieczeństwa i skuteczności ^[6]. Inny przegląd zaleca odradzanie ziół w ciąży i po porodzie, dopóki nie będzie solidnych dowodów ich bezpieczeństwa ^[8]. Według przeglądu położne i inne osoby opiekujące się ciężarnymi mają przekazywać kobietom informacje oparte na badaniach, by mogły świadomie wybierać ^[4]. Z tych powodów decyzja o piciu naparu z liści maliny w ciąży należy do lekarza lub położnej prowadzących ciążę ^[8][6].

Inne źródła zalecają jedynie ostrożność: liść najlepiej stosować w ciąży dopiero w drugim i trzecim trymestrze ^[5]. Uzasadniają to opinią, że liść pobudza macicę, choć samą tę opinię uważają za wątpliwą poza okresem tuż przed porodem ^[5].

Na co jeszcze uważać

Z powodu dużej zawartości garbników liść maliny jest przeciwwskazany albo co najmniej niewłaściwy przy zaparciach, niedokrwistości z niedoboru żelaza i niedożywieniu ^[5]. Garbniki z liścia mogą podrażniać jamę ustną i przewód pokarmowy ^[5]. Przy silnych stanach zapalnych i owrzodzeniach przewodu pokarmowego zaleca się ostrożność ^[5]. Źródła zalecają unikanie długotrwałego stosowania liścia, zarówno do picia, jak i zewnętrznie ^[5].

Liść maliny zaleca się przyjmować w odstępie czasu od tiaminy (witaminy B1) branej doustnie ^[5]. Ten sam odstęp dotyczy suplementów z metalami, np. z żelazem, oraz leków zawierających alkaloidy (silnie działające związki pochodzenia roślinnego) ^[5]. Dawne źródła podają, że przetwory z owoców i liści maliny w zalecanych dawkach nie powodują działań niepożądanych ^[3].

Dzieci i nastolatki

Liść maliny stosowano tradycyjnie przy łagodnej biegunce u dzieci i młodzieży ^[3][2]. Brakuje danych o stosowaniu liścia maliny u dzieci, choć w zalecanych dawkach nie oczekuje się działań niepożądanych ^[5]. Syrop malinowy z owoców tradycyjnie podaje się dzieciom w chorobach z gorączką ^[3].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Liść maliny zawiera ok. 4,6% garbników elagowych oraz ok. 1,5% kwasów organicznych, m.in. cytrynowego, mlekowego i askorbowego (witaminy C) ^[2][3]. Owoc zawiera do 2% kwasów organicznych, antocyjany (czerwone barwniki), śluzy, pektyny i lotne związki zapachowe ^[2][3].

Na wycinkach macicy wodny wyciąg z liścia kurczył macicę ciężarnych kobiet (10.–16. tydzień), a hamował skurcze macicy ciężarnych szczurów ^[5]. W obu przypadkach rytm skurczów stawał się bardziej regularny, a na macicę nieciężarną wyciąg działał słabo albo wcale ^[5]. W innych doświadczeniach na izolowanej macicy koncentrat naparu kurczył macicę o niskim napięciu, a rozkurczał macicę napiętą ^[5].

We wczesnym badaniu u trzech kobiet w ciąży surowy wyciąg z liścia (ok. 1,3–2,6 g; dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) zmniejszał częstość i siłę skurczów macicy ^[5]. W badaniu z grupą porównawczą 192 kobiety brały od 32. tygodnia ciąży tabletki z suszonym liściem maliny (1,2 g dwa razy dziennie; dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo tabletki bez zioła ^[5]. Pierwszy okres porodu nie był krótszy, drugi skrócił się średnio o 9,6 minuty, a porody kleszczowe zdarzały się rzadziej (19,3% wobec 30,4%) ^[5]. Przegląd z 2021 r. ocenia, że różnica w długości porodu mogła być przypadkowa, a całość danych o liściu maliny w ciąży jest słaba ^[4]. Dolegliwości, głównie typowe dla ciąży, jak zgaga, nudności czy biegunka, zgłosiło w tym badaniu 32% kobiet w grupie maliny i 25% w grupie bez zioła ^[5].

W badaniu, w którym wstecznie przeglądano dane 108 kobiet i porównywano je z grupą kontrolną, picie liścia wiązało się też z mniejszym ryzykiem porodu przedwczesnego i po terminie ^[5]. W badaniu obserwacyjnym jedna kobieta przerwała picie liścia z powodu częstszych skurczów przepowiadających, a druga po epizodzie biegunki; związku z maliną nie potwierdzono ^[5]. W ankiecie z 1999 r. liść maliny stosowało 63% z 90 położnych używających ziół do pobudzania porodu ^[5]. Przegląd z 2021 r. objął 13 badań opublikowanych w latach 1941–2016, w tym sześć badań u ludzi ^[4]. W przeglądzie 74 prac o ziołach w ciąży i po porodzie doustny liść maliny wiązał się z cesarskim cięciem (skorygowany iloraz szans 3,47, czyli miara, o ile częściej je obserwowano) ^[8].