Melisa lekarska – cytrynowy napar, olejek i to, co mówią badania

Melisa lekarska (Melissa officinalis) od dawna należy do tradycyjnej medycyny europejskiej i irańskiej, a w kuchni służy jako przyprawa ^[1]. Napar z jej liści tradycyjnie pije się przy niepokoju, bezsenności i nerwowych kłopotach z trawieniem ^[2][3]. Coraz więcej uwagi badaczy przyciąga jej wpływ na samopoczucie psychiczne ^[4].

Cytrynowa roślina z ogrodu

Melisa to wieloletnia roślina, która dobrze znosi polskie warunki i może rosnąć w przydomowym ogrodzie ^[5]. Dawniej nazywano ją rojownikiem ^[6]. Najwięcej zapisów o jej tradycyjnym stosowaniu pochodzi z Europy, regionu Morza Śródziemnego i Bliskiego Wschodu ^[1]. W zachodnim ziołolecznictwie sięgano po nią m.in. przy gorączce, bolesnym miesiączkowaniu, niestrawności z wzdęciami i depresji ^[7]. Tradycyjnie uchodzi za środek rozkurczowy i relaksujący ^[8].

Napar ze świeżej melisy z własnej uprawy ma gorzkawo-cytrynowy, lekko ściągający smak i herbacianą barwę ^[6]. Surowcem są głównie liście, które są bogatsze w olejek eteryczny niż ziele (nadziemna część rośliny) ^[2].

Wieczorny napar i spokojniejszy żołądek

Napar i inne przetwory z liści melisy tradycyjnie stosuje się jako środek uspokajający przy pobudzeniu nerwowym, niepokoju i bezsenności ^[2]. Piśmiennictwo zielarskie wymienia też trudności z zasypianiem oraz zaburzenia rytmu serca i wahania ciśnienia wywołane emocjami ^[3]. Działanie uspokajające przypisuje się tam przede wszystkim składnikom olejku eterycznego ^[2][3].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się zalewanie łyżki suchych, świeżo rozdrobnionych liści szklanką wrzątku i parzenie pod przykryciem przez 20 minut ^[6]. W wieczornych mieszankach melisę łączy się m.in. z rumiankiem, chmielem i miętą, a napar pije się przed snem ^[2]. Do naparu zaleca się świeżą melisę, bo zawiera więcej olejku, a suszone liście rozdrabnia się tuż przed zaparzeniem ^[5]. Świeże listki można też zamrozić na zimę i parzyć na bieżąco ^[9].

Liście melisy stosuje się także przy zaburzeniach trawienia towarzyszących stanom nerwowym, bólach w nadbrzuszu i łagodnych, przewlekłych nieżytach żołądka i jelit ^[3]. Zwykle są wtedy składnikiem mieszanek, a bardzo rzadko pije się je samodzielnie ^[3]. Łączy się je m.in. z miętą pieprzową, rumiankiem, kminkiem i korzeniem dzięgla ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się liściom działanie rozkurczowe, rozluźniające mięśnie jelit i pobudzające wydzielanie soków trawiennych ^[3]. U osób starszych z refluksem odradza się alkoholowe preparaty z melisy, bo alkohol może nasilać dolegliwości; jako zamiennik wymienia się napar ze świeżych liści ^[5].

Olejek, którego w torebce często brakuje

W piśmiennictwie zielarskim to olejkowi eterycznemu przypisuje się uspokajające działanie melisy, więc susz ubogi w olejek ma słabiej uspokajać ^[6]. Olejek mieści się w drobnych włoskach na liściach, które łatwo pękają przy mieleniu, przesypywaniu i suszeniu w zbyt wysokiej temperaturze ^[6].

W opisanej w piśmiennictwie zielarskim analizie herbatek ekspresowych z mielonej melisy olejku było tak mało, że trudno go było zmierzyć ^[6]. W takim suszu znalazły się też łodygi, piasek oraz inne rośliny, np. trawy i rdesty ^[6]. Także krojona melisa ze sklepu zielarskiego nie spełniała wymogu farmakopei, czyli co najmniej 0,05% olejku ^[6]. Dlatego w piśmiennictwie zielarskim zaleca się własną uprawę, a przy zakupie melisę krojoną zamiast mielonej ^[6].

Opisano też możliwość zanieczyszczenia upraw melisy alkaloidami pirolizydynowymi (substancjami pochodzącymi z innych roślin), zwłaszcza ze starca jakubka rosnącego w pobliżu ^[5].

Nastrój i sen w świetle badań

W przeglądzie wielu badań osoby biorące melisę miały mniej nasilony lęk i objawy depresji niż osoby, które dostawały obojętny preparat (placebo) ^[10]. Nie zauważono przy tym poważnych działań niepożądanych ^[10]. Według autorów melisa może łagodzić te objawy zwłaszcza w stanach nagłych, ale badań było mało i różniły się metodami, więc wyniki trzeba traktować ostrożnie ^[10].

Inny przegląd ocenia melisę jako obiecujący środek uspokajający, który może poprawiać jakość snu, ale podkreśla potrzebę lepszych badań ^[4]. Poprawę jakości snu opisano też po mieszance melisy z kozłkiem lekarskim (walerianą) u ochotników i u osób z łagodną bezsennością ^[7]. Starszy przegląd wskazuje, że w badaniach u ludzi pokazano wpływ melisy na lęk, nastrój i pamięć, choć potrzebne są badania potwierdzające ^[1].

Opryszczka: tradycja i jedno badanie

W piśmiennictwie zielarskim olejkiem melisowym i nalewką z liści smaruje się opryszczkę ^[6][9]. Przypisuje się tam olejkowi hamowanie rozwoju wirusów, np. wirusa opryszczki ^[6][9]. Przegląd badań wymienia działanie przeciwwirusowe wśród efektów melisy pokazanych w badaniach u ludzi ^[1]. W badaniu preparatu z melisy do smarowania opryszczki działania niepożądane zdarzały się podobnie często jak przy placebo ^[7].

Niektóre osoby reagują na olejek melisowy uczuleniem z zaczerwienieniem, świądem i pokrzywką ^[6]. Opisano też pokrzywkę po maseczce do twarzy u kobiety uczulonej m.in. na wyciąg z melisy ^[7].

Tarczyca, senność i kierownica

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że wyciągi z melisy przyjmowane w dużych ilościach i przez dłuższy czas hamują czynność tarczycy ^[9]. Świeży napar i nalewkę z liści wymienia się tam nawet przy nadczynności tarczycy, z zastrzeżeniem, że nie stosuje się ich długo ^[5]. W jednym badaniu na szczurach wyciąg z melisy obniżał poziom hormonu przysadki, który pobudza tarczycę ^[7].

Według źródeł melisa w dawkach leczniczych nie powinna pogarszać zdolności prowadzenia pojazdów ani obsługi maszyn ^[7]. W jednym małym badaniu u 20 zdrowych młodych osób największa dawka specjalnego wyciągu obniżała jednak odczuwaną czujność ^[11]. Najmniejsza dawka zwiększała za to odczuwany spokój krótko po przyjęciu ^[11].

Przetwory z melisy przyjmowane w zalecanych dawkach opisuje się jako nieszkodliwe ^[2]. U 11 zdrowych osób jednorazowa dawka wyciągu z melisy była dobrze tolerowana i nie zmieniła wyników badań wątroby, nerek i krwi ^[12]. Ziele melisy uznaje się za zgodne z karmieniem piersią, ale olejek może przenikać do mleka i działać na dziecko łagodnie uspokajająco ^[7].

Dzieci i nastolatki

Brakuje danych o bezpieczeństwie melisy u dzieci, choć działań niepożądanych się nie oczekuje ^[7].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Liść melisy zawiera zwykle 0,1%, a najwyżej 0,3% olejku eterycznego, z cytralem i cytronelalem jako ważnymi składnikami ^[2]. Zawiera też około 5% garbników (substancji ściągających), kwasy fenolowe, flawonoidy i triterpeny ^[2]. Inne źródła podają zawartość olejku od 0,10% do 2% ^[5]. W herbatkach ekspresowych z mielonej melisy zmierzono zaledwie 0,006% olejku, przy typowych 0,1–0,3% ^[6].

Badania na zwierzętach i komórkach sugerują, że melisa i jej składniki mogą wpływać na kilka układów przekazujących sygnały w mózgu ^[4]. W przeglądzie wielu badań, obejmującym prace do 30 października 2020 r., melisa wypadała lepiej niż placebo w skalach lęku i depresji ^[10]. Badania bardzo się jednak między sobą różniły, dlatego autorzy zalecają ostrożność w ocenie wyników ^[10].

W badaniu z grupą porównawczą 20 zdrowych młodych osób dostawało co 7 dni jednorazowo 300, 600 i 900 mg standaryzowanego wyciągu z melisy albo placebo (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) ^[11]. Po 600 mg dłużej utrzymywała się lepsza dokładność uwagi, ale przy niektórych dawkach i w niektórych godzinach pamięć działała słabiej ^[11]. Odczuwany spokój rósł krótko po 300 mg, a czujność spadała po 900 mg przez cały czas obserwacji ^[11].

U 11 zdrowych osób jednorazowa dawka wyciągu zawierającego 500 mg kwasu rozmarynowego (jednego ze składników melisy) była dobrze tolerowana (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[12][4]. Jedzenie opóźniało wchłanianie tej substancji i zwiększało jej ilość we krwi ^[12].

Jednorazowe dożylne podanie wyciągu zdrowym szczurom obniżyło poziom TSH (hormonu przysadki pobudzającego tarczycę) we krwi i w przysadce ^[7]. W innym doświadczeniu wyciąg nie zmienił poziomu hormonów tarczycy w ciągu 3 godzin i nie obniżał TSH u szczurów z wolem ^[7]. Łagodne działanie przeciwtarczycowe tłumaczy się łączeniem się polifenoli melisy (m.in. kwasów fenolowych) z TSH, co osłabia jego działanie ^[7].

Nalewka z melisy nie uszkadzała materiału genetycznego w testach na bakteriach i grzybach ^[7]. Cytral, składnik olejku melisy, podawany szczurom w diecie przez 13 tygodni nie wywoływał widocznych zmian w narządach ^[7]. W późniejszym badaniu cytral powodował jednak u szczurów powiększenie wątroby ^[7]. W modelu doświadczalnym wyciąg z melisy uczulał bardzo słabo w porównaniu z tromantadyną (lekiem przeciwwirusowym) ^[7].