Mięta pieprzowa: chłodny mieszaniec, herbata, olejek i ostrożność
Damian Podraza — zielarz fitoterapeuta
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leków nie należy odstawiać ani zmieniać bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.
Mięta pieprzowa (Mentha piperita) to roślina przyprawowa, lecznicza i kosmetyczna, a jej smak i aromat są dziś niemal wszędzie [1]. Jest mieszańcem wyhodowanym przez człowieka, a uczucie chłodu daje mentol, główny składnik jej olejku [2][3]. Z liści przygotowuje się łagodny napar, a olejek z mięty działa podobnie, ale znacznie silniej [4][2].
W skrócie
- Mięta pieprzowa to hodowlany mieszaniec mięty nadwodnej i mięty zielonej.
- Uczucie chłodu daje mentol, główny składnik olejku; liście zawierają go znacznie mniej.
- Napar z liści tradycyjnie stosuje się przy wzdęciach, bólu brzucha i innych kłopotach z trawieniem.
- W jednym badaniu kapsułki z olejkiem miętowym i kminkowym działały przy niestrawności porównywalnie z lekiem.
- Olejku miętowego nie stosuje się na twarz i klatkę piersiową niemowląt i małych dzieci, zwłaszcza przy nosie.
Mieszaniec z ogrodu
Mięta pieprzowa jest mieszańcem dwóch gatunków: mięty nadwodnej i mięty zielonej [1]. Powstała w hodowli w wyniku podwójnego krzyżowania [2]. Można ją rozpoznać po fioletowo nabiegłych nerwach i ogonkach liści [2]. W Szwajcarii, gdzie kilka gatunków mięty rośnie dziko, mięta pieprzowa jest uprawiana i tylko czasem dziczeje [1].
Jeden z jej „rodziców”, mięta zielona (mięta kłosowa), ma łagodniejszy smak i trafia do herbatek oraz potraw [1][2]. W doniczkach najczęściej sprzedaje się miętę pieprzową oraz odmianę mięty zielonej, mylnie nazywaną ogrodową [1].
Skąd bierze się chłód
Głównym składnikiem olejku z mięty pieprzowej jest mentol [2]. Według piśmiennictwa to olejek z mentolem decyduje o działaniu liścia, a pozostałe składniki mają drugorzędne znaczenie [3]. Na nieuszkodzonej skórze mentol drażni zakończenia nerwowe i daje uczucie chłodu [3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje mu się też łagodzenie świądu oraz miejscowe zmniejszanie bólu i stanu zapalnego [3]. Na błony śluzowe mentol działa jeszcze silniej, zwłaszcza rozpylony [3].
Ciekawe, że w dawnym piśmiennictwie zielarskim zielu mięty (nadziemnej części rośliny) przypisywano działanie rozgrzewające [5].
Herbata to nie olejek
Liście mięty pieprzowej zawierają znacznie mniej mentolu niż olejek eteryczny z mięty [2]. Olejek działa podobnie jak liść, ale silniej, między innymi rozkurczowo i odkażająco [4]. Napary z liści tradycyjnie stosuje się przy kłopotach z trawieniem: bólu brzucha, wzdęciach, braku apetytu i kolce jelitowej [4][3]. Napar bywa też używany do płukania jamy ustnej [2]. Dawniej miętę stosowano również przy kaszlu i przeziębieniu, w inhalacjach i doustnie [6].
Olejek z mięty pieprzowej stosuje się zewnętrznie do inhalacji [3]. Doustnie samodzielnie się go nie przyjmuje, bo po przedawkowaniu reakcje są zbyt silne [4]. Bywa natomiast składnikiem leków przygotowywanych w aptece [4]. Olejek przyjęty doustnie w dawkach wyższych od leczniczych może wywołać ból brzucha i wymioty, a w dużych dawkach zaburzenia równowagi i głęboki sen [4][3].
Według piśmiennictwa liść i wyciągi z niego w zalecanych, a nawet nieco wyższych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych [4][3]. Większość działań niepożądanych dotyczy olejku albo czystego mentolu, a reakcje alergiczne na liść są rzadkie [6].
Co pokazały badania u ludzi
Niestrawność czynnościowa to nawracające dolegliwości w górnej części brzucha bez uchwytnej przyczyny. W jednym badaniu porównywano osoby z taką niestrawnością, które brały kapsułki z olejkiem miętowym i kminkowym, z osobami biorącymi cisapryd (lek pobudzający pracę żołądka) [6]. Preparat z olejkami okazał się porównywalnie skuteczny jak ten lek [6]. Badano mieszankę dwóch olejków w kapsułkach rozpuszczających się dopiero w jelicie, a nie herbatę miętową [6]. Takie kapsułki były lepiej tolerowane niż kapsułki rozpuszczające się już w żołądku [6].
Zespół jelita drażliwego to przewlekłe dolegliwości jelit, takie jak bóle brzucha, wzdęcia i zmiany rytmu wypróżnień, bez widocznej choroby jelit. W piśmiennictwie fitoterapeutycznym olejek miętowy przyjmowany wewnętrznie wskazuje się przy zespole jelita drażliwego [6]. Wymienia się go też przy skurczowych dolegliwościach górnej części przewodu pokarmowego i dróg żółciowych [6].
Przy bólu głowy miętę tradycyjnie stosowano miejscowo, na skórę [6]. Dawniej przykładano też zmiażdżone świeże ziele na brzuch, by złagodzić dolegliwości żołądka i bóle głowy [6].
Kto powinien uważać
Osoby z refluksem (cofaniem się treści żołądka do przełyku) powinny unikać wysokich dawek mięty pieprzowej [6]. Olejek miętowy jest przeciwwskazany do stosowania wewnętrznego przy niedrożności dróg żółciowych, zapaleniu pęcherzyka żółciowego i ciężkich chorobach wątroby [6].
Uczulenie na olejek miętowy lub mentol jest przeciwwskazaniem do ich stosowania [3]. Zgłaszano przypadki uczuleniowego zapalenia skóry po olejku i po herbacie miętowej [6]. U osób nadwrażliwych olejek i mentol stosowane na skórę wywołują pokrzywkę, świąd, zaczerwienienie i ból głowy [3]. Ostrożność zaleca się u osób nadwrażliwych na salicylany (substancje pokrewne aspirynie) i u osób z astmą wywołaną aspiryną [6].
Herbata miętowa zmniejsza wchłanianie żelaza z posiłku [6]. Przy niedokrwistości i przyjmowaniu żelaza źródła zalecają, by mięty nie pić razem z posiłkami ani z preparatami żelaza [7]. Olejek z mięty pieprzowej może spowolnić albo zwiększyć wchłanianie innych leków [6]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że czystego mentolu nie wolno podawać dzieciom, kobietom w ciąży ani karmiącym [1].
Czego nie stosować samodzielnie
Mięta polej, inny gatunek mięty, jest rośliną toksyczną i nie powinna być stosowana wewnętrznie [8][1].
Dzieci i nastolatki
Olejku miętowego nie powinno się stosować na twarz i klatkę piersiową niemowląt i małych dzieci, zwłaszcza w okolicy nosa [6]. Źródło nie określa granicy wieku. Powodem jest ryzyko skurczu krtani i oskrzeli [6].
U małych dzieci nie stosuje się kropli do nosa z mentolem [4]. Preparaty z mentolem podawane do nosa mogą u nich wywołać skurcz głośni (części krtani, przez którą przechodzi powietrze) [6]. U dzieci poniżej 6 lat krople do nosa z mentolem lub olejkiem miętowym mogą też wywołać ciężki skurcz naczyń krwionośnych [9]. U niemowląt i małych dzieci po olejku miętowym lub mentolu opisano sinicę, obfity wyciek z nosa, a nawet zgon z powodu zatrzymania oddechu i krążenia [3].
Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy
Wymagania dla olejku z mięty pieprzowej przewidują 30–55% mentolu [1]. Ze względu na toksyczność pulegonu (jednego ze składników olejku) jego zawartość w olejku z mięty pieprzowej powinna być niższa niż 1% [7]. Szacowana dawka śmiertelna mentolu u ludzi może wynosić zaledwie 2 g, choć opisano osoby, które przeżyły do 9 g [7]. Sam mentol podany doustnie nie ma wszystkich właściwości olejku ani liści: słabo pobudza wydzielanie żółci i słabo rozkurcza, ale silnie działa odkażająco [3].
W badaniach laboratoryjnych mięta zmniejszała wrażliwość na ból, pobudzając wewnętrzny, podobny do opiatów układ przeciwbólowy organizmu i określone kanały jonowe [6]. W badaniach laboratoryjnych olejek rozkurczał mięśnie gładkie przewodu pokarmowego podobnie jak leki blokujące kanały wapniowe (stosowane m.in. przy nadciśnieniu) [6]. Wyciąg z liści rozkurczał jelito królika pobudzone do skurczu różnymi substancjami [6]. Napar z mięty nie wykazywał istotnej szkodliwości dla materiału genetycznego w teście na muszkach owocowych [6].
U ludzi podanie 15 kropli olejku miętowego w 30 ml wody bezpośrednio do żołądka (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) rozluźniało dolny zwieracz przełyku, czyli mięsień zamykający wejście do żołądka [6]. Herbata miętowa zmniejszała wchłanianie żelaza z posiłku o 84% [6]. Ten efekt zależy od ilości naparu i zawartości garbników (substancji ściągających) [7]. Wpływ olejku z mięty na wchłanianie innych leków obserwowano u zdrowych ochotników [6].
Najczęstsze pytania
- Dlaczego mięta pieprzowa chłodzi?
Odpowiada za to mentol, główny składnik olejku z mięty pieprzowej [2]. Na skórze drażni on zakończenia nerwowe i daje uczucie chłodu [3].
- Czy herbata miętowa i olejek miętowy działają tak samo?
Liście zawierają znacznie mniej mentolu niż olejek eteryczny z mięty [2]. Olejek działa podobnie jak liść, ale silniej [4]. Doustnie samodzielnie się go nie przyjmuje, bo po przedawkowaniu reakcje są zbyt silne [4].
- Czy mięta pieprzowa pomaga na jelito drażliwe?
W piśmiennictwie fitoterapeutycznym olejek miętowy przyjmowany wewnętrznie wskazuje się przy zespole jelita drażliwego [6]. W jednym badaniu przy niestrawności czynnościowej kapsułki z olejkiem miętowym i kminkowym działały porównywalnie z lekiem [6].
Źródła
- Henryk Różański, „Mięta – Mentha w medycynie i kosmetyce”, rozanski.li
- Wiedza i doświadczenie własne autora
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982), monografia „Mentha piperita — Mięta pieprzowa”
- Aleksander Ożarowski, Wacław Jaroniewski, „Rośliny lecznicze i ich praktyczne zastosowanie” (1987), monografia „85. Mięta pieprzowa”
- August Czarnowski, „Zielnik lekarski. Zastosowanie, opis botaniczny i uprawa najważniejszych polskich roślin lekarskich” (1938), monografia „69. MENTHA PIPERITA. — Mięta pieprzowa.”
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Peppermint”
- Simon Mills, Kerry Bone, „The Essential Guide to Herbal Safety” (2005), monografia „Peppermint”
- Kerry Bone, Simon Mills, „Principles and Practice of Phytotherapy: Modern Herbal Medicine” (2013), monografia „Appendices A-E”
- Aleksander Ożarowski (red.), „Ziołolecznictwo — Poradnik dla lekarzy” (1982)