Morszczyn pęcherzykowaty: morska alga, w której jodu bywa za dużo

Morszczyn pęcherzykowaty (Fucus vesiculosus) to brunatna alga morska, której plecha od dawna jest surowcem zielarskim ^[1][2]. Tradycyjne zastosowania morszczynu wiążą się z zawartością jodu, a w piśmiennictwie zielarskim polecano go przy wolu, niedoborze jodu i otyłości ^[3][1]. Ilość jodu w tej algach zależy jednak mocno od tego, z jakiego morza pochodzi surowiec ^[2].

Brunatna alga z Bałtyku i Atlantyku

Surowcem zielarskim jest plecha morszczynu, czyli całe ciało glonu, które nie dzieli się na łodygę i liście ^[2]. Plecha pachnie morzem i ma słonawy smak ^[1]. Zawiera organiczne związki jodu, śluzowe wielocukry, m.in. kwas alginowy, a także sole mineralne ^[2].

Najwięcej jodu ma surowiec z Atlantyku, a bałtycki zawiera go wielokrotnie mniej ^[2][1]. Dawniej najbardziej ceniono właśnie morszczyn atlantycki ^[4]. W dawnych przepisach mieszano surowiec bałtycki z atlantyckim, by uzyskać wymaganą zawartość jodu ^[5].

Od wola do tabletek na odchudzanie

W piśmiennictwie zielarskim morszczyn stosowano przede wszystkim w niedoczynności tarczycy wynikającej z niedoboru jodu, a pomocniczo w wolu endemicznym (powiększeniu tarczycy z braku jodu w diecie) ^[2][5]. Przypisywano mu dostarczanie łatwo przyswajalnych związków jodu, których tarczyca potrzebuje do wytwarzania hormonów ^[2][5]. Sproszkowaną plechę przyjmowano doustnie albo przygotowywano z niej odwar, a z powodu nieprzyjemnego zapachu zwykle łączono ją z innymi ziołami ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się też, że rozdrobniona plecha pęcznieje w jelitach i może ułatwiać wypróżnienie przy zaparciach ^[2].

Morszczynowi przypisywano w piśmiennictwie zielarskim przyspieszanie przemiany materii i usuwanie wody z organizmu, dlatego polecano go przy otyłości ^[1][4]. Inne źródło zielarskie zaznacza jednak, że przyspieszanie przemiany materii przez jod ma sens tylko w niedoczynności tarczycy z niedoboru jodu, a nie w otyłości ^[6]. To samo źródło uznaje morszczyn jako środek na przemianę materii za lek przestarzały, a pewniejsze wyniki przypisuje soli jodowanej ^[5].

W jednym badaniu porównywano dorosłych z nadwagą i podwyższonym cholesterolem, którzy przez 12 tygodni brali specjalny wyciąg z morszczynu, z osobami dostającymi kapsułki bez substancji czynnej ^[7]. Wyciąg nie zmienił większości badanych wskaźników ryzyka chorób serca, a jedynie nieznacznie podniósł tak zwany dobry cholesterol HDL ^[7]. Autorzy zaznaczają, że potwierdzenie znaczenia tej zmiany wymaga badania na większej grupie ^[7].

Jod: za mało szkodzi, za dużo też

Glony morskie gromadzą jod, a niektóre gatunki zawierają go bardzo dużo ^[8]. W przeglądzie wielu badań długotrwałe nadmierne spożycie jodu wiązało się z różnymi niekorzystnymi skutkami dla zdrowia ^[8]. Autorzy przeglądu zauważają, że ilości jodu zdolne wywołać takie skutki łatwo przyjąć, jedząc algi ^[8]. Ze względu na zmienną zawartość jodu i jego różne wchłanianie morszczyn nie jest obecnie zalecany w leczeniu chorób tarczycy ^[3]. Nie zaleca się też leczniczego stosowania przetworów z morszczynu ^[3].

Niewłaściwe stosowanie roślin bogatych w jod, takich jak morszczyn, może prowadzić do nadczynności tarczycy, do utajonej niedoczynności tarczycy i do choroby Hashimoto (przewlekłego zapalenia tarczycy) ^[9]. Duże ilości morszczynu przyjmowane przez długi czas mogą wywołać lub zaostrzyć nadczynność tarczycy, zwłaszcza u osób nadwrażliwych ^[10][3]. Nadmiar morszczynu przyjmowany długo może też wywołać niedoczynność tarczycy ^[11]. Już niewielka dzienna ilość morszczynu może dostarczyć jodu powyżej progu, od którego rośnie ryzyko nadczynności tarczycy ^[9][3].

Opisano przypadki nadczynności tarczycy wywołanej jodem po wielomiesięcznym przyjmowaniu tabletek z wodorostami (kelpem) ^[9]. Część z nich dotyczyła osób, w których rodzinie występowało wole lub niedoczynność tarczycy ^[9]. U osób z istniejącą chorobą tarczycy tabletki z wodorostami wywoływały z kolei niedoczynność tarczycy z powiększeniem wola ^[9]. Po tabletkach z kelpem dostarczających dużo jodu opisano też wykwity podobne do trądziku ^[9].

Według dawnego amerykańskiego szacunku od 1% do 3% ludzi jest wrażliwych na jod, co ma znaczenie przy bogatym w jod morszczynie ^[9].

Metale ciężkie i arsen

Morszczyn gromadzi metale ciężkie z morskiego środowiska ^[9]. Zawiera również arsen ^[1]. W przeglądzie zagrożeń w europejskim łańcuchu produkcji alg arsen, kadm i jod znalazły się wśród głównych zagrożeń, obok bakterii Salmonella ^[12]. Na ich ilość wpływają m.in. rodzaj glonu, pora roku, miejsce zbioru i przetwarzanie, a uprawa w pobliżu przemysłu może pogarszać jakość wody ^[12]. Pozyskiwanie morszczynu z Bałtyku jest odradzane z powodu znacznego zanieczyszczenia tego morza ^[13].

Opisano przypadek ciężkich zaburzeń wytwarzania krwinek czerwonych i spadku liczby płytek krwi po kilku tygodniach przyjmowania tabletek z kelpem zanieczyszczonych arsenem ^[9]. W innym przypadku tabletki z morszczynem zawierające arsen, kadm, rtęć i chrom wiązano z nadmiernym oddawaniem moczu, silnym pragnieniem i prawdopodobnym uszkodzeniem nerek ^[9]. Przegląd badań o jedzeniu glonów zwraca uwagę, że zawarte w nich jod i związki arsenu mogą szkodzić zdrowiu ^[14].

Kto nie powinien sięgać po morszczyn

Morszczyn jest przeciwwskazany w nadczynności tarczycy i w związanych z nią zaburzeniach pracy serca ^[9]. Zaleca się unikać go u osób nadwrażliwych na jod oraz przy chorobach tarczycy innych niż wynikające z niedoboru jodu lub niedoczynności tarczycy ^[9]. Przy stosowaniu dłużej niż miesiąc zaleca się ścisłą obserwację, czy nie pojawiają się objawy nadczynności tarczycy ^[9]. Inne źródła zalecają ostrożność przy każdym długotrwałym stosowaniu ^[11].

Jod z morszczynu przenika przez łożysko i przechodzi do mleka matki, dlatego morszczyn nie może być stosowany w ciąży ani w okresie karmienia piersią ^[9][3]. Inne źródła przy karmieniu piersią zalecają ostrożność i stosowanie wyłącznie po poradzie specjalisty ^[9].

Nie zaleca się łączenia morszczynu z lekami zawierającymi jod, np. z amiodaronem (lekiem na zaburzenia rytmu serca) ^[9]. Zaleca się też nie łączyć go z węglanem litu (lekiem stosowanym m.in. w chorobie dwubiegunowej), bo takie połączenie może sprzyjać niedoczynności tarczycy ^[9].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Plecha zawiera organiczne związki jodu w ilości ok. 0,04% w surowcu bałtyckim i do 3,5% w atlantyckim ^[2]. Polska farmakopea (FP IV) wymagała 0,1% jodu, dlatego oba surowce mieszano ^[5]. Wśród wielocukrów (substancji pęczniejących w wodzie) są kwas alginowy do 19%, fukoidyna do 7% i laminaryna ok. 2%; plecha zawiera też mannitol (alkohol cukrowy) w ilości 5–12% ^[2]. Jod związany organicznie, którego dużo jest w morszczynie, znacznie silniej pobudza tarczycę niż jod mineralny ^[9]. Starsze źródło podaje, że morszczyn stosowano dawniej także w nadczynności tarczycy, bo jod hamuje uwalnianie jej hormonów ^[6].

Dawka jodu 0,15 mg na dobę, powyżej której może dojść do wywołania lub nasilenia nadczynności tarczycy, odpowiada zaledwie około 200 mg morszczynu na dobę ^[9][3]. Tymczasowe maksymalne tolerowane dzienne pobranie jodu wynosi 0,017 mg/kg masy ciała, a zalecane dzienne spożycie jodu u dorosłych 0,10–0,14 mg ^[9]. Poza tarczycą u osób podatnych nadmiar jodu może rzadko powodować obrzęki i zmiany skórne (do 25 mg jodu na dobę), a gorączkę jodową i obrzęk ślinianek przy 50–500 mg jodu na dobę; pokarmy i suplementy rzadko dostarczają takich ilości ^[9]. Według przeglądu badań dane o skutkach jednorazowego dużego spożycia jodu są ograniczone ^[8].

W opisanych przypadkach nadczynność tarczycy wystąpiła m.in. po proszku z kelpu dostarczającym ok. 10 mg jodu dziennie przez około rok oraz po tabletkach z kelpem przyjmowanych przez 8 miesięcy (ilości opisane w przypadkach, nie zalecenie) ^[9]. Niedoczynność tarczycy z wolem opisano po tabletkach zawierających 0,12–1,25 mg jodu na tabletkę, przyjmowanych przez rok po 6 dziennie (ilość opisana w przypadku, nie zalecenie) ^[9]. Wykwity podobne do trądziku opisano m.in. przy 10–12 tabletkach z kelpem dziennie dostarczających 15 mg jodu (ilość opisana w przypadku, nie zalecenie) ^[9]. Zaburzenia krwi opisano po tabletkach z kelpem zanieczyszczonych arsenem, przyjmowanych 3 × 550 mg dziennie przez 6 tygodni, a prawdopodobne uszkodzenie nerek po tabletkach z morszczynem przyjmowanych 9 × 400 mg dziennie (ilości opisane w przypadkach, nie zalecenie) ^[9].

Farmakopea Europejska zaleca, by surowiec zawierał łącznie mniej niż 10 ppm (części na milion) kadmu, miedzi, żelaza, ołowiu, niklu i cynku, mniej niż 0,2 ppm kadmu i mniej niż 1 ppm arsenu ^[9]. Arsen w morszczynie jest głównie związany organicznie i szybko wydalany, a formy nieorganicznej, dla której ustalono tolerowane pobranie, jest w surowcu znacznie mniej ^[9]. Dla arsenu nieorganicznego maksymalne tolerowane dzienne pobranie wynosi 0,002 mg/kg, a tymczasowe tolerowane tygodniowe pobranie 0,015 mg/kg; dla arsenu organicznego limitu nie określono ^[9].

W badaniu z grupą porównawczą 34 dorosłych z nadwagą lub otyłością (21 kobiet, 13 mężczyzn) przez 12 tygodni przyjmowało 2000 mg dziennie wyciągu z morszczynu bogatego w polifenole (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo kapsułki bez substancji czynnej ^[7]. Cholesterol HDL wzrósł o 9,5%, ale nie zmieniły się cholesterol LDL, cholesterol całkowity, trójglicerydy, glukoza, insulina, wskaźniki stanu zapalnego, sprawność umysłowa ani nastrój ^[7].