Nagietek – z wiejskiej rabaty do maści. Co mówią badania?

Nagietek lekarski (Calendula officinalis) to popularne zioło z upraw, którego pomarańczowe kwiaty od dawna trafiają do maści, nalewek i kosmetyków ^[1][2]. Dawniej robiono z niego maści na tłuszczu, wyciągi olejowe i napary do przemywania skóry ^[2][3]. Wyciąg z jego kwiatów sprawdzano też w badaniach nad gojeniem ran u ludzi ^[4].

Kwiat z wiejskiej rabaty

Nagietek lekarski jest popularnym ziołem, które pozyskuje się z upraw ^[1]. W aptekach i sklepach zielarskich sprzedaje się głównie jego kwiat, a także nalewkę i maść nagietkową ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim za cenne uważa się jednak nie tylko kwiaty, lecz także całe kwitnące ziele (nadziemną część rośliny) ^[1]. Barwa kwiatów zależy między innymi od karotenoidów (naturalnych barwników roślinnych) ^[5].

Przy wyborze suszu ceni się dobrze wysuszone płatki o wyraźnie pomarańczowej barwie ^[2]. Bladożółty, wyblakły kolor uchodzi za wadę surowca ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim zaleca się surowiec z własnej uprawy, suszony w ciemnym i suchym miejscu i przechowywany w szczelnych słojach ^[1]. Płatki nagietka dodaje się też do sałatek, a wyciągami olejowymi z kwiatów dawniej barwiono masło ^[2][1].

Nagietek jest składnikiem bardzo wielu kosmetyków, takich jak kremy, toniki, mleczka i balsamy ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim zwraca się uwagę, że wyciągi sporządzane na parafinie, wazelinie lub glikolu mogą nie zawierać pożądanych składników kwiatu ^[1].

Maść, olej i napar w dawnej praktyce

Na skórę stosowano przede wszystkim wyciągi alkoholowe i olejowe z kwiatów, bo ważne składniki nagietka słabo rozpuszczają się w wodzie ^[3]. Sięgano po nie przy ranach, otarciach, stłuczeniach, oparzeniach, odmrożeniach i owrzodzeniach żylakowych ^[3][6][7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się nagietkowi działanie przeciwzapalne, odkażające i ułatwiające gojenie ran ^[8][3][5].

Maść przygotowywano, ogrzewając płatki w tłuszczu, a potem łącząc otrzymaną masę z woskiem ^[2]. Opisuje się też maść ze świeżego, zmielonego kwitnącego ziela, ucieranego z masłem kozim lub lanoliną (tłuszczem z owczej wełny) ^[1]. Nalewkę z suszonych kwiatów uważa się za mniej wartościową, ale bywa ona składnikiem maści i żeli nagietkowych ^[1]. Dawniej nalewką nagietkową robiono też okłady na trudno gojące się, sączące rany ^[1].

Napar z kwiatów służył do przemywania skóry oraz do okładów na rany, oparzenia, odleżyny i wypryski ^[1][2][3]. W piśmiennictwie podaje się, że do użytku zewnętrznego sporządza się napary o stężeniu 1–2% ^[5]. Preparat na alkoholu bywa używany do pędzlowania aft (drobnych, bolesnych ranek w jamie ustnej) ^[2][1][9]. Tradycyjnie kwiat nagietka stosowano także przy zapaleniu błon śluzowych jamy ustnej i gardła ^[6].

Mocnym naparem płukano dawniej gardło i jamę ustną ^[1]. Opisano jednak wstrząs anafilaktyczny (gwałtowną, groźną reakcję uczuleniową) po płukaniu gardła naparem z nagietka ^[10]. Napar pito też przy nieżytach przewodu pokarmowego i bolesnym miesiączkowaniu ^[3].

Co pokazały badania na skórze

Przegląd wielu badań nad wyciągiem z kwiatów nagietka przy gojeniu ran znalazł pewne dowody korzystnego działania ^[4]. Autorzy podkreślają jednak, że potrzebne są większe, dobrze zaplanowane badania u ludzi ^[4]. W jednym badaniu przy świeżych ranach porównywano osoby leczone wyciągiem z osobami, które go nie dostawały ^[4]. U osób z wyciągiem szybciej mijało zapalenie i szybciej tworzyła się nowa tkanka wypełniająca ranę ^[4]. Podobne wyniki dały badania na zwierzętach ^[4].

Przy ranach przewlekłych i oparzeniach przegląd ocenia wyniki jako zróżnicowane ^[4]. W dwóch badaniach z grupą porównawczą owrzodzenia żylne nóg zmniejszały swoją powierzchnię ^[4]. W jednym takim badaniu przy owrzodzeniach nóg u chorych na cukrzycę nie zauważono poprawy ^[4]. Przy oparzeniach jedno badanie nie wykazało korzyści ze smarowania wyciągiem ^[4].

Dwa badania sprawdzały, czy wyciąg chroni skórę przed podrażnieniem po naświetlaniach stosowanych w leczeniu nowotworów ^[4]. W jednym skóra wypadła lepiej niż po kremie porównawczym, w drugim nie było poprawy w porównaniu z innym kremem ^[4]. Inny przegląd podaje, że w opiece nad chorymi na nowotwory nagietek stosowano dotąd głównie do łagodzenia skutków ubocznych naświetlań ^[11]. Wszystkie te badania dotyczyły wyciągu z kwiatów nagietka, a nie dowolnego kosmetyku z jego dodatkiem ^[4].

Na co uważać

Po preparatach z nagietka zgłaszano alergiczne zapalenie skóry (swędzącą wysypkę w miejscu kontaktu) ^[10]. Ryzyko ocenia się jednak jako niskie, a doniesienia o uczuleniu na nagietek są niezwykle rzadkie ^[10]. Uczuleniu na nagietek często towarzyszą reakcje na nikiel, kompozycje zapachowe i propolis ^[10]. Uczulenia na nagietek nie da się ocenić wyłącznie testem z mieszaniną roślin z jego rodziny ^[10].

Olejek eteryczny z nagietka (inny produkt niż olej z kwiatami) bywa podrabiany olejkiem z aksamitek, który może uczulać skórę na słońce ^[10]. W piśmiennictwie zielarskim zaleca się, by nie łączyć nagietka z lekami na depresję ^[2]. Wskazuje się tam też, że nagietek może nasilać działanie innych leków ^[2]. Przy części chorób, w których sięga się po nagietek, potrzebna jest stała opieka lekarska i kontrola wyników leczenia ^[3].

W piśmiennictwie zielarskim nagietek uznaje się za przeciwwskazany w ciąży, zwłaszcza w drugim i trzecim trymestrze ^[2]. Inne opracowania dopuszczają u kobiet w ciąży wyłącznie stosowanie zewnętrzne ^[2]. Inne źródła uważają obawy przed nagietkiem w ciąży za słabo uzasadnione ^[10]. U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne, a badań na zwierzętach brak ^[10].

Dzieci i nastolatki

Brakuje danych o bezpieczeństwie stosowania nagietka u dzieci, choć działań niepożądanych się nie oczekuje ^[10].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd badań z 2019 roku objął 14 prac: 7 doświadczeń na zwierzętach i 7 badań klinicznych, w których wyciąg z kwiatów nagietka był jedynym środkiem ^[4]. Według autorów badania na zwierzętach dają umiarkowane dowody szybszego wygaszania fazy zapalnej i tworzenia ziarniny (nowej tkanki w ranie) ^[4]. Dwa badania na zwierzętach sugerowały działanie ochronne wyciągu podanego przed oparzeniem ^[4]. Przy podrażnieniu skóry po naświetlaniach wyciąg wypadł lepiej od kremu z trolaminą (składnikiem kremu porównawczego), ale nie od kremu żelowego ^[4].

W testach płatkowych (próbach uczuleniowych na skórze) maść z 10% nalewką z nagietka dała reakcję u 2 z 1032 pacjentów poradni alergologicznych (0,2%) ^[10]. Wyciąg eterowy z nagietka dał reakcję u 9 z 443 pacjentów (2%) ^[10]. Wśród osób z alergicznym kontaktowym zapaleniem skóry 10% wyciąg etanolowy uczulał 1 ze 119 osób (0,8%) ^[10]. W badaniach na zwierzętach preparaty z nagietka co najwyżej minimalnie drażniły skórę i nie powodowały uczulenia ani nadwrażliwości na światło ^[10]. W badaniach trwających ponad 18 miesięcy wyciąg podawany doustnie szczurom i chomikom nie wykazał działania rakotwórczego ^[10].

Kwiat nagietka zawiera m.in. saponiny (substancje pieniące się w wodzie), karotenoidy (barwniki roślinne, do 3%), flawonoidy (inną grupę barwników roślinnych) i śluz ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się karotenoidom nagietka sprzyjanie odnowie naskórka oraz przyspieszanie gojenia i bliznowacenia uszkodzeń skóry ^[3]. Polska Farmakopea VI wymaga, by koszyczek nagietka zawierał nie mniej niż 0,4% flawonoidów ^[5].