Nalewka ziołowa, macerat olejowy i ocet – czym się różnią

Poza naparem substancje z ziół wydobywa się także alkoholem, olejem roślinnym albo octem ^[1][2][3]. Od rozpuszczalnika zależy, co trafi do wyciągu: hiperycyna (jedna z substancji czynnych dziurawca) rozpuszcza się w alkoholu i w oleju, ale nie w wodzie ^[4]. Dawniej nalewki przeznaczano głównie do picia, a część także na skórę, natomiast olej z dziurawca i ocet nagietkowy stosowano zewnętrznie ^[1][4][3].

Alkohol, olej, ocet – trzy rozpuszczalniki

Substancje czynne roślin wydobywa się najczęściej alkoholem albo wodą ^[1]. Wyciągi wodne, takie jak napary i odwary, są nietrwałe i najczęściej przygotowuje się je w domu ^[1]. Nalewki, czyli wyciągi w alkoholu, są dość trwałą postacią ^[1]. Wytrawianie mieszaniną alkoholu i wody wyraźnie zmniejsza też liczbę drobnoustrojów w surowcu, podobnie jak zalewanie wrzątkiem ^[5].

Alkohol dobrze rozpuszcza olejki eteryczne (lotne, pachnące substancje roślin), dlatego z roślin olejkowych najtrwalsze są nalewki ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim nalewkę z kwiatu nagietka opisuje się jako znacznie silniejszą od wyciągów wodnych ^[7]. Nalewkę z rumianku uznaje się tam za skuteczniejszą i znacznie trwalszą od naparu ^[8]. Olej tłusty wydobywa z kolei substancje rozpuszczalne w tłuszczach: hiperycyna z dziurawca przechodzi do oleju i alkoholu, ale nie do naparu ani odwaru ^[4]. Ocet ziołowy w dawnych przepisach przygotowywano głównie do smarowania skóry i do okładów ^[3][9].

Nalewka: wyciąg w alkoholu

Nalewka powstaje przez wytrawianie, czyli długie moczenie suchego, rozdrobnionego surowca w alkoholu ^[1]. W wytwórniach farmaceutycznych używano do tego najczęściej alkoholu 70-procentowego ^[1]. Nalewki przeznaczano w większości do użytku wewnętrznego, a niektóre do stosowania na skórę i błony śluzowe ^[1]. Do picia odmierzano je kroplami ^[1]. Nalewki do użytku zewnętrznego zwykle rozcieńczano wodą i używano jako płukanek lub okładów ^[1].

W dawnych przepisach rozdrobnione ziele (nadziemna część rośliny) zalewano alkoholem i trzymano 14 dni w zamkniętym naczyniu, często wstrząsając ^[10][11]. Potem płyn przecedzano, a surowiec wyciskano ^[10][11]. Nalewkę, na przykład z bylicy boże drzewko, przechowywano w butelce z ciemnego szkła, bo światło niszczy jej składniki ^[11]. Nalewki ze świeżych roślin mogą wcale nie zachowywać składników lepiej niż te z suszu, bo zawierają mało alkoholu, a w świeżej roślinie zachodzą przemiany rozkładające składniki ^[12].

Nalewkę z nagietka lekarskiego (Calendula officinalis) przygotowywano z kwiatów albo kwitnącego ziela zalanych alkoholem 40-procentowym ^[3]. Pito ją rozcieńczoną w kieliszku wody, a do okładów mieszano ją z wodą ^[3]. Dawniej rozcieńczoną nalewkę nagietkową kładziono w okładach na świeże krwawiące rany oraz na rany trudno gojące się ^[13][14]. W piśmiennictwie zielarskim przetworom z nagietka stosowanym na skórę przypisuje się działanie przeciwzapalne, bakteriobójcze i grzybobójcze ^[3].

Przegląd badań nad wyciągiem z kwiatu nagietka – a nie konkretnie nad domową nalewką – znalazł pewne dowody korzystnego wpływu na gojenie ran ^[15]. Przy świeżych ranach zgodne wyniki dało głównie kilka badań na zwierzętach i jedno badanie u ludzi ^[15]. Przy owrzodzeniach i oparzeniach wyniki były niejednoznaczne, a autorzy przeglądu podkreślają potrzebę większych, dobrze zaplanowanych badań ^[15].

Wyciągi alkoholowe i olejowe z ziela dziurawca zwyczajnego (Hypericum perforatum) tradycyjnie wymienia się jako stosowane przy nerwicach i depresji ^[16]. Nalewkę czosnkową przygotowywano ze startych ząbków czosnku pospolitego (Allium sativum) zalanych alkoholem, a gotową przechowywano w lodówce ^[17]. Przyjmowano ją kroplami w mleku lub kefirze ^[17]. W piśmiennictwie zielarskim czosnkowi przypisuje się łagodzenie stanu zapalnego dróg oddechowych i ułatwianie odkrztuszania ^[17].

Nalewkę z arniki górskiej (Arnica montana) opisuje się do użytku zewnętrznego: mieszano ją z gliceryną, wodą i odrobiną octu ^[18][19]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się składnikom kwiatów arniki przenikanie przez skórę, wzmacnianie drobnych naczyń krwionośnych oraz zmniejszanie obrzęku i bólu po stłuczeniach ^[20]. W jednym małym badaniu u 10 trenujących mężczyzn okład z błota z mentolem i arniką mógł przyspieszać powrót siły i zmniejszać bolesność mięśni po ciężkim treningu ^[21]. Te same osoby stosowały raz ten okład, a raz okład pozorny; badano gotową mieszankę, a nie nalewkę ^[21].

Macerat olejowy: kwiaty w oleju

Olej z dziurawca otrzymuje się, mocząc kwiaty w oleju roślinnym z wykorzystaniem światła słonecznego ^[2]. W dawnej recepturze aptecznej świeże kwiaty dziurawca zwilżano spirytusem, zalewano olejem słonecznikowym i ogrzewano na parze, aż stały się kruche ^[4]. Po odcedzeniu otrzymywano intensywnie czerwony olej ^[4]. W innym opisie kwiaty ze spirytusem i oliwą ogrzewano w naczyniu wstawionym do garnka z wodą, aż odparowały woda i alkohol ^[22]. Przy takim ogrzewaniu zwraca się uwagę na mały ogień, bo opary alkoholu mogą się zapalić ^[22].

Olej z dziurawca stosowano zewnętrznie w chorobach skóry ^[4]. Tradycyjnie smarowano nim zapalenia skóry, rany, siniaki i łupież ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim olejowe przetwory dziurawca wymienia się też przy zranieniach, bólach mięśni i oparzeniach pierwszego stopnia ^[22]. Olejowym wyciągom ze świeżych kwiatów przypisuje się tam działanie przeciwzapalne w niektórych chorobach skóry ^[4].

Wyciągi olejowe z kwiatów nagietka służyły dawniej do barwienia masła ^[14]. W dawnym piśmiennictwie opisywano też domowy zamiennik nalewki: kwiaty nagietka zamykano w butelce wystawionej na słońce i odlewano płyn zbierający się na dnie, nazywany „olejkiem lotnym” ^[13]. Czosnek również przygotowuje się w postaci maceratu olejowego, który ma inny skład niż świeży czosnek czy sproszkowany susz ^[23].

Ocet ziołowy do smarowania skóry

Ocet nagietkowy przygotowywano z drobno posiekanego, świeżego kwitnącego ziela nagietka, zalanego octem z dodatkiem spirytusu ^[3]. Mieszaninę odstawiano na 10 dni, często wstrząsając, a potem przecedzano ^[3]. Tradycyjnie smarowano nim skórę przy brodawkach, zgrubieniach, trądziku, świądzie, zapaleniu skóry i stłuczeniach ^[3].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się też ocet arnikowy: kwiaty albo ziele arniki zalewa się ciepłym octem spożywczym i odstawia na kilka dni ^[9]. Rozcieńczony wodą służył do okładów na miejsca stłuczone, z siniakami, krwiakami i obrzękiem ^[9]. Podobnie po uderzeniach i zwichnięciach stosowano okłady z nalewki arnikowej rozcieńczonej wodą albo wodą zakwaszoną octem ^[9]. Arniki nie wolno jednak stosować na uszkodzoną skórę ani w pobliżu oczu lub ust ^[19].

Na co uważać

Zwykłych nalewek nie stosuje się bezpośrednio na oczy z powodu zawartości alkoholu ^[24]. Na skórę i błony śluzowe nalewki zwykle nakłada się po rozcieńczeniu wodą ^[1]. Arniki nie wolno przyjmować doustnie, więc nalewka arnikowa nie nadaje się do picia ^[19]. Arnika w wyższych stężeniach może wywołać toksyczne uszkodzenie skóry z pęcherzami, a nawet martwicą ^[19]. Na otwartych ranach kwiaty arniki mogą wywołać podrażnienie, gorączkę, a nawet ropienie ^[18]. Przyjmowana doustnie arnika niesie wysokie ryzyko uszkodzenia płodu, a kobiety w ciąży i karmiące nie mogą jej zażywać ^[19][9].

Zatrucie jadem kiełbasianym (botulizm) jest rzadkie, ale może zakończyć się śmiercią ^[25]. Opisano je u mężczyzny, który zjadł czosnek w oleju z chili z zamkniętego słoika ^[25]. W innym zdarzeniu trzy osoby zachorowały po pieczywie z czosnkiem w oleju, a w resztkach produktu wykryto bakterie jadu kiełbasianego i sam jad ^[26]. Taki mało kwaśny czosnek w oleju wymaga stałego chłodzenia, a w przemyśle zaczęto wymagać dodatków zakwaszających lub hamujących rozwój drobnoustrojów ^[26].

W badaniu laboratoryjnym bakterie jadu kiełbasianego wytwarzały jad w posiekanym czosnku w oleju także w temperaturze pokojowej ^[27]. Nawet silnie skażony czosnek wyglądał i pachniał normalnie ^[27]. Bakterie te wykryto również w świeżych główkach czosnku ^[27]. Drobnoustroje mogą też przetrwać miesiącami w oliwie aromatyzowanej rozmarynem, czosnkiem czy cytryną, a same dodatki zawierały ich więcej niż olej ^[28].

Olej i kremy z dziurawca nakładane na skórę mogą wywołać reakcję fototoksyczną (podrażnienie skóry wywołane światłem) po słońcu lub naświetlaniach ^[2]. Reakcje skóry na światło są najczęściej zgłaszanym działaniem niepożądanym dziurawca, choć zdarzają się bardzo rzadko ^[2]. Nie zaleca się dziurawca osobom nadwrażliwym na światło ani przyjmującym leki uczulające na światło ^[2]. Uczulenie na światło po przetworach z dziurawca dotyczy zwłaszcza osób o jasnej karnacji ^[22].

Źródła zalecają unikanie dziurawca u osób uczulonych na niego lub jego składniki, a samo ziele może wywołać alergiczną reakcję skóry ^[2][29]. Uczuleniu na nagietek często towarzyszy uczulenie na nikiel, mieszaninę substancji zapachowych i propolis ^[30]. Arnika również może u niektórych osób wywołać uczulenie ^[9].

Opisano 2 osoby przyjmujące warfarynę (lek przeciwzakrzepowy na receptę), u których po produktach czosnkowych, m.in. oleju, czas krzepnięcia krwi mniej więcej się podwoił ^[31].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

W wytwórniach nalewki sporządzano najczęściej alkoholem 70%: 1 część surowca słabo działającego na 5 części alkoholu, a 1 część surowca silnie działającego na 10 części ^[1]. Proporcja 1:5 oznacza, że 5 mL preparatu odpowiada 1 g suszonego zioła; preparaty słabsze niż 1:2 to zwykle nalewki, a 1:1 i 1:2 to wyciągi płynne ^[12]. Nalewki ze świeżych roślin rzadko są mocniejsze niż 1:5 z powodu wody zawartej w roślinie i niskiego stężenia alkoholu ^[12]. Tradycyjne płynne postacie dziurawca – nalewki i wyciągi płynne starsze niż kilka miesięcy – uważa się za najpewniejszy sposób uniknięcia wpływu dziurawca na rozkład innych leków w organizmie ^[2]. Podawana doustnie nalewka z dziurawca poprawiała gojenie ran u szczurów ^[2].

Kwiaty arniki zawierają laktony seskwiterpenowe (jedną z grup ich substancji czynnych) ^[9]. W badaniach laboratoryjnych laktony te z nalewek przenikały przez skórę lepiej niż te same związki w czystej postaci ^[19]. W badaniu z okładem błotnym z mentolem i arniką 10 mężczyzn trenujących siłowo stosowało po ciężkim treningu nóg raz ten okład, a raz okład pozorny, nakładany 4 razy na uda ^[21]. Po okładzie z arniką ból mięśni był mniejszy, a siła w jednym z testów wracała szybciej; w pozostałych testach siły i w grubości mięśni różnica mogła być przypadkowa ^[21].

Przegląd badań nad wyciągiem z kwiatu nagietka obejmował 14 badań: 7 na zwierzętach i 7 u ludzi ^[15]. W dwóch badaniach owrzodzeń żylnych powierzchnia owrzodzeń zmniejszała się bardziej niż w grupie porównawczej, ale przy owrzodzeniach cukrzycowych i oparzeniach u ludzi nie stwierdzono korzyści ^[15].

Maceraty z czosnku na oleju roślinnym zawierają głównie winyloditiiny, allilo-oligosiarczki i ajoeny (związki siarki), a destylat ze świeżego czosnku – głównie siarczki diallilowe ^[32]. W doświadczeniu z posiekanym czosnkiem w oleju sojowym, w 35°C i przy 1 zarodniku na gram czosnku, jad pojawiał się po 15 dniach (szczepy typu A) i po 20 dniach (szczepy typu B) ^[27]. Wśród 115 główek świeżego czosnku wyizolowano 5 szczepów bakterii jadu kiełbasianego typu A ^[27]. Resztki czosnku w oleju z zatrucia w 1989 roku miały pH 5,7, czyli były mało kwaśne ^[26]. Reakcje skóry na światło po dziurawcu zgłaszano z częstością 1 na 300 000 przypadków ^[2].