Napar czy odwar? Jak przygotować rumianek, lipę, dąb i prawoślaz

Napar, odwar i maceracja na zimno to trzy najprostsze domowe sposoby przygotowania ziół, a każdy z nich pasuje do innego surowca. Kwiat rumianku i lipy tradycyjnie się zaparza, korę dębu i korzeń lukrecji gotuje, a korzeń prawoślazu moczy w chłodnej wodzie ^{[1][2][3][4][5]}. Wybór metody zależy od tego, z jakiej części rośliny się korzysta i jakie substancje mają przejść do wody.

Trzy sposoby, jedna woda

Napar przygotowuje się, zalewając surowiec wrzącą wodą i odstawiając go na pewien czas pod przykryciem. Odwar powstaje wtedy, gdy surowiec gotuje się w wodzie. Maceracja polega na moczeniu surowca w wodzie bez gotowania, zwykle przez kilka godzin. Zwyczajowo delikatne części roślin, takie jak kwiaty, się zaparza, a twarde, takie jak kora i korzenie, gotuje. Granice nie są sztywne: w piśmiennictwie zielarskim korzeń lukrecji opisuje się i w odwarze, i w naparze, a kwiat lipy także w odwarach ^[4][6].

Napar: kwiat rumianku i lipy

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) tradycyjnie stosuje się jako łagodny środek uspokajający oraz przy podrażnieniach przewodu pokarmowego, wzdęciach i skurczach ^[7]. W ziołolecznictwie korzysta się z kwiatu, czyli koszyczka kwiatowego ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się napar z jednej łyżki kwiatów na szklankę wrzącej wody, pity porcjami w ciągu dnia ^[1]. Przy nieżycie (stanie zapalnym) przewodu pokarmowego zaleca się tam napar, a nie nalewkę, pity często, małymi porcjami ^[1]. Dawniej naparu używano też zewnętrznie: do płukania gardła i jamy ustnej oraz do okładów na oczy i rany ^[9].

Przy znanej alergii na rumianek źródła zalecają unikanie go, bo bywa wiązany z anafilaksją (gwałtowną, ciężką reakcją alergiczną) ^[7]. U osób po przeszczepie nerki przyjmujących cyklosporynę (lek zapobiegający odrzuceniu przeszczepu) opisywano interakcję z herbatkami ziołowymi, w tym rumiankową, choć bez oznak odrzucenia narządu ^[7].

Lipa drobnolistna (Tilia cordata) dostarcza kwiatów, które tradycyjnie pije się w naparze przy przeziębieniu z gorączką i nieżycie dróg oddechowych ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim za główne działanie kwiatu lipy uważa się działanie napotne, a napary i odwary z kwiatów mają łagodnie nasilać pocenie w chorobach z gorączką ^[10][6]. Kwiatom lipy przypisuje się też korzystny wpływ na napięcie nerwowe, a śluzom z naparu łagodzenie podrażnień gardła ^[6][2]. Jako typową ilość dla dorosłych podaje się 6–12 g suszonego kwiatu na dobę, także w postaci naparu ^[11].

Przy stwierdzonej alergii na lipę źródła zalecają unikanie jej kwiatu, choć reakcje alergiczne na niego zdarzają się rzadko ^[11].

Odwar: kora dębu i korzeń lukrecji

Kora dębu szypułkowego (Quercus robur) należy do surowców bogatych w garbniki (substancje o działaniu ściągającym) ^[3]. Do picia stosuje się ją w odwarach; w piśmiennictwie podaje się jednorazowo 3 g kory, a do użytku zewnętrznego większe ilości ^[3]. Zewnętrznie wyciągi z kory dębu stosuje się przy zapaleniach jamy ustnej i gardła, niewielkich oparzeniach, odmrożeniach, wypryskach, małych ranach i drobnych krwawieniach ^[12][13]. Doustnie wyciągi z kory opisuje się przy nieswoistych biegunkach oraz przewlekłych nieżytach żołądka i jelit ^[12].

Garbniki kory dębu przyjmowane doustnie przy prawidłowej pracy jelit wywołują zaparcie ^[13]. Długie przyjmowanie wyciągów bogatych w garbniki, takich jak kora dębu, uznaje się za niekorzystne, a nawet szkodliwe ^[13]. Garbniki wiążą bowiem żelazo, wapń, magnez, cynk i inne pierwiastki oraz unieczynniają witaminę B1, utrudniając wchłanianie składników pokarmowych ^[13].

Korzeń lukrecji gładkiej (Glycyrrhiza glabra) w XIX wieku gotowano w wodzie i podawano przy kaszlu, przeziębieniu i zaparciu ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim lukrecję wymienia się przy nieżytach i chorobie wrzodowej żołądka i dwunastnicy oraz po operacjach przewodu pokarmowego ^[14]. Podaje się tam 1–2 łyżki rozdrobnionego korzenia na szklankę wody, gotowane jako odwar albo dłużej parzone jako napar ^[4]. Przy nieżytach przewodu pokarmowego i dróg oddechowych zaleca się małe porcje, ale często ^[4].

Lukrecja jest przeciwwskazana przy obrzękach i niewydolności serca ^[15]. Przeciwwskazaniami do jej długiego stosowania są też m.in. nadciśnienie, niewydolność nerek i wątroby oraz niski poziom potasu we krwi ^[4]. Przy digoksynie (leku nasercowym) i innych podobnych lekach nasercowych źródła zalecają ostrożność z powodu ryzyka spadku potasu we krwi ^[15]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że nadużywanie lukrecji może podnosić ciśnienie krwi, obniżać potas, a nawet prowadzić do rozpadu tkanki mięśniowej ^[16].

W tym samym piśmiennictwie dopuszcza się krótkie kuracje lukrecją, trwające 1–4 tygodnie ^[4]. Większość osób, które codziennie przyjmowały dużą ilość glicyryzyny (słodkiej substancji z korzenia lukrecji), miała działania niepożądane ^[17][4].

Maceracja na zimno: korzeń prawoślazu

Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) dostarcza korzenia i liści, uznawanych za surowce przeciwkaszlowe i osłaniające ^[5]. Tradycyjnie stosuje się go przy suchym, drażniącym kaszlu, także u dzieci ^[18]. Korzeń zawiera dużo śluzów, czyli substancji, które pęcznieją w wodzie i pokrywają błony śluzowe cienką, długo utrzymującą się warstwą ^[19][5]. W piśmiennictwie zielarskim tej warstwie przypisuje się ochronę błon śluzowych, łagodzenie stanu zapalnego i ułatwianie gojenia ^[19].

Z korzenia i liści zaleca się sporządzać maceraty na zimnej lub ciepłej wodzie ^[5]. Napary uchodzą w piśmiennictwie zielarskim za wartościowe, ale bez tak silnych właściwości śluzowych ^[5]. Opisywany przepis to 2–3 łyżki rozdrobnionego surowca zalane chłodną przegotowaną wodą, pozostawione na kilka godzin z mieszaniem i przecedzone ^[5]. Macerat pije się tam łykami przy chrypce, kaszlu, zapaleniu gardła i podrażnieniu przewodu pokarmowego ^[5]. W badaniach na zwierzętach wyciąg z prawoślazu działał przeciwkaszlowo ^[18].

Wyciągi z prawoślazu stosowane regularnie przez długi czas mogą prowadzić do niedoborów witamin i soli mineralnych, bo śluzy utrudniają wchłanianie ^[19]. Przy niedokrwistości i przyjmowaniu preparatów żelaza źródła podają, że prawoślazu nie należy przyjmować razem z posiłkami ani z tymi preparatami ^[20].

Herbatki, żelazo i ciąża

Herbatki ziołowe mogą wyraźnie utrudniać wchłanianie żelaza z jedzenia ^[21]. W jednym badaniu u dorosłych napar z kwiatu lipy zmniejszał wchłanianie żelaza z posiłku z chlebem w porównaniu z wodą ^[11][21]. Podobnie, choć nieco słabiej, działał w tym badaniu napar z rumianku ^[21]. Im więcej polifenoli (grupy substancji roślinnych) zawierał napój, tym silniej hamował wchłanianie żelaza ^[21][11]. Tę właściwość zaleca się uwzględniać w poradach żywieniowych dotyczących żelaza ^[21].

W ciąży lukrecja jest przeciwwskazana do długiego stosowania, a kontakt dziecka z lukrecją w łonie matki może niekorzystnie wpływać na jego pamięć i zachowanie ^[4][15]. Przy rumianku jedno badanie sugeruje związek jego regularnego picia przez kobiety ciężarne z większym ryzykiem poronienia zagrażającego i przedwczesnego porodu ^[7]. U niewielu kobiet ciężarnych stosujących prawoślaz nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[22]. Długie picie lukrecji uchodzi też za przeciwwskazane podczas karmienia piersią, choć inne źródła uznają ją za zgodną z karmieniem ^[4][15].

Dzieci i nastolatki

Rumianek jest uważany za ogólnie bezpieczny dla dzieci i tradycyjnie uchodzi za bardzo łagodne zioło dla nich ^[7]. U jednego dziecka ze skłonnością do alergii po wypiciu herbaty rumiankowej wystąpiła ciężka reakcja anafilaktyczna, a jako możliwy czynnik sprzyjający wskazywano bylicę ^[7]. O stosowaniu prawoślazu u dzieci brak danych, ale nie oczekuje się działań niepożądanych ^[22]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że lipę można podawać dzieciom ^[2]. Dawniej dzieciom robiono okłady z odwaru lukrecji na brzuch, by ułatwić wypróżnienie ^[4].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń prawoślazu zawiera 10–20% śluzów, a kwiaty i liście 5–10% ^[5]. W korze dębu jest 7–12% garbników, a Farmakopea Polska wymaga w surowcu nie mniej niż 4% garbników ^[3]. W piśmiennictwie garbnikom kory dębu przypisuje się uszczelnianie drobnych naczyń krwionośnych przewodu pokarmowego, hamowanie drobnych krwawień oraz działanie bakteriobójcze ^[12].

W badaniu wchłaniania żelaza u dorosłych porównywano posiłek z chlebem popijany różnymi napojami z takim samym posiłkiem popijanym wodą ^[21]. Napar z kwiatu lipy zmniejszał wchłanianie żelaza o 52%, napar z rumianku o 47%, a czarna herbata o 79–94% ^[21][11]. Napoje z 20–50 mg polifenoli na porcję zmniejszały wchłanianie żelaza o 50–70% ^[21].

Wodny suchy wyciąg z korzenia lukrecji z 108 lub 217 mg glicyryzyny dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), podawany zdrowym ochotnikom przez 4 tygodnie, nie wywoływał wyraźnych działań ^[17]. Przy 400 mg glicyryzyny dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) większość osób miała działania niepożądane ^[17]. Doniesienie o zatruciu po herbacie z bardzo starych kwiatów lipy oraz pogląd, że częste picie herbaty lipowej szkodzi sercu, uznaje się za niewiarygodne ^[11].