Olejki eteryczne w domu: mocna postać rośliny, a nie zwykły napar

Olejki eteryczne to pachnące płyny otrzymywane z roślin, które stoją dziś w wielu domowych szafkach obok herbatek ziołowych. Można je wdychać, nakładać na skórę albo dodawać do kąpieli ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim olejki z mięty pieprzowej i lawendy opisuje się jako działające podobnie jak liście czy kwiaty tych roślin, ale znacznie silniej ^[2][3].

Kropla, która nie jest herbatą

Popularne olejki otrzymuje się m.in. z mięty pieprzowej (Mentha piperita), lawendy lekarskiej (Lavandula angustifolia) i tymianku pospolitego (Thymus vulgaris) ^[4][5][6]. Olejki eteryczne to olejki lotne, a ich składniki wchłaniają się przez skórę i przez usta ^[7][8].

Liść i ziele (nadziemna część rośliny) mięty zawierają od 0,5 do 4% olejku ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim olejek miętowy opisuje się jako silniej odkażający, rozkurczowy i uspokajający niż sam liść ^[2]. Podobnie opisuje się olejek lawendowy: działa jak kwiaty lawendy, tylko dużo silniej ^[3].

Liść mięty pieprzowej i wyciągi z niego w zalecanych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych ^[2]. Wyższe dawki olejku miętowego mogą natomiast powodować wysypki, bóle głowy, zwolnienie akcji serca, drżenie mięśni, zgagę i zaburzenia koordynacji ruchów ^[9].

Działanie olejków zależy od składu: w piśmiennictwie zielarskim tymiankowemu przypisuje się działanie wykrztuśne, a lawendowemu bakteriobójcze ^[10].

Do płukania, inhalacji i wcierania

Olejek z mięty pieprzowej tradycyjnie stosuje się zewnętrznie, m.in. w płukankach przy stanach zapalnych gardła i jamy ustnej ^[11]. Używa się go też w inhalacjach przy nieżytach gardła i oskrzeli oraz w maściach przy katarze z obrzękiem śluzówki nosa ^[11]. Na skórze mentol, czyli składnik olejku miętowego, daje uczucie chłodu i łagodzi świąd ^[2].

Olejek eukaliptusowy stosuje się zewnętrznie w maściach lub emulsjach przy stanach zapalnych skóry ^[8]. Bywa też składnikiem preparatów przekrwiających skórę, stosowanych przy stanach zapalnych dróg oddechowych ^[8]. Jego opary mogą jednak podrażniać błonę śluzową oczu i jamy ustnej ^[12].

Parom olejku lawendowego przypisuje się silne działanie bakteriobójcze, a na skórze olejek ten drażni i działa nieco przeciwbólowo ^[3]. Olejku tymiankowego nie stosuje się już wewnętrznie, bo mocno drażni błony śluzowe; używa się go tylko zewnętrznie jako środka rozgrzewającego ^[13].

Olejek z drzewa herbacianego nakładany miejscowo okazał się w badaniach u ludzi skuteczny przy grzybicy paznokci, jamy ustnej i skóry ^[1].

Dzieci i nastolatki

Niemowlętom i dzieciom poniżej 2. roku życia nie zaleca się smarowania skóry olejkiem miętowym, zwłaszcza wokół ust i nosa ^[8]. Mentol może u nich wywołać bezdech z zamknięciem głośni (części krtani, przez którą przechodzi powietrze) ^[8]. Inne źródła piszą wprost, że olejku miętowego nie powinno się stosować na twarz i klatkę piersiową niemowląt i małych dzieci, zwłaszcza przy nosie ^[9].

U niemowląt i małych dzieci po olejku miętowym lub mentolu opisano skurcz głośni, sinicę i zgon z powodu zatrzymania oddechu i krążenia ^[11]. U małych dzieci nie stosuje się też kropli do nosa z mentolem, bo mogą wywołać skurcz głośni ^[2][9].

U dzieci poniżej 6 lat krople do nosa z mentolem lub olejkiem miętowym mogą wywołać odruchowy, ciężki skurcz naczyń krwionośnych ^[14].

Olejku tymiankowego nie powinno się stosować w pobliżu ust i nosa niemowląt i małych dzieci, bo grozi to odruchowym skurczem dróg oddechowych ^[15]. Źródło nie określa granicy wieku.

Opisano drgawki u małych dzieci po kamforze, także u dziecka, którego skórę wielokrotnie nią nacierano ^[16]. Na składniki balsamu wykrztuśnego z olejkiem lawendowym bywają uczulone szczególnie małe dzieci; pojawia się wtedy wysypka i balsam się odstawia ^[17].

Skóra: czysty olejek i uczulenia

Czysty olejek miętowy może powodować oparzenia chemiczne skóry ^[9]. Większość reakcji uczuleniowych na olejek z drzewa herbacianego wywołuje nakładanie czystego olejku, a rzadziej kosmetyki z jego dodatkiem ^[18]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że w preparatach na skórę olejek miętowy stanowi 1–5% ^[4].

Olejki eteryczne, w tym z drzewa herbacianego, mogą wywoływać kontaktowe zapalenie skóry (stan zapalny po kontakcie z substancją), zwłaszcza gdy są utlenione ^[1]. Świeży olejek z drzewa herbacianego uczula słabo lub umiarkowanie, ale utlenienie zwiększa jego zdolność do uczulania ^[18].

W jednym francuskim badaniu osób uczulonych na własne olejki najczęściej winne były olejki lawendowy, z drzewa herbacianego i z drzewa kamforowego ^[19]. Uczulenie na olejek lawendowy jest opisywane, choć występuje rzadko ^[20].

Olejek miętowy i mentol mogą u osób nadwrażliwych wywołać pokrzywkę, świąd, zaczerwienienie skóry i ból głowy ^[2][11]. Uczulenie na olejek miętowy lub mentol jest przeciwwskazaniem do ich stosowania ^[11]. Alergiczne zapalenie skóry zgłaszano po olejku miętowym, a nawet po herbacie miętowej ^[9].

Olejek eukaliptusowy w kontakcie ze skórą może wywołać nadwrażliwość kontaktową ^[12]. Dodatnie testy uczuleniowe na olejek tymiankowy stwierdzano u osób z owrzodzeniami podudzi ^[15].

Gdy olejek trafi do ust

Połknięte przez dzieci olejki eteryczne, np. eukaliptusowy czy kamforowy, mogą szkodzić, a nawet zagrażać życiu ^[7]. W zgłoszeniach do ośrodka informacji o zatruciach najczęściej opisywano kaszel i wymioty, a u dwojga dzieci wystąpiły drgawki, które minęły ^[7].

W opisach przypadków z piśmiennictwa medycznego pojawiały się wymioty, senność, śpiączka i drgawki, a jedno dziecko zmarło ^[7].

Opisano też małe dziecko, które po połknięciu czystego olejku z drzewa herbacianego było splątane i nie mogło chodzić ^[21]. Objawy ustąpiły w ciągu kilku godzin, ale autorzy opisu wskazują, że nawet niewielka ilość stężonego olejku może dać objawy zatrucia ^[21].

U dzieci i osób starszych objawy po połknięciu olejku tymiankowego są silniejsze i mogą zagrażać życiu ^[13]. Tymol, czyli wyodrębniony składnik olejku tymiankowego, może spowodować nawet śmiertelne zatrucie ^[22].

Olejek lawendowy połknięty w nadmiernej dawce może wywołać zapalenie błony śluzowej żołądka i jelit oraz podrażnić nerki i płuca ^[17][8]. Doustne przyjmowanie olejku lawendowego jest przeciwwskazane w ostrym i podostrym zapaleniu żołądka, jelit i wyrostka robaczkowego ^[3]. Przeciwwskazaniem są też choroba wrzodowa, krwawienia z przewodu pokarmowego oraz ciężkie choroby wątroby i nerek ^[3].

Kobietom karmiącym piersią źródła zalecają unikanie doustnego przyjmowania czystych olejków eterycznych ^[23]. W piśmiennictwie zielarskim zaznacza się, że olejku lawendowego nie podaje się kobietom w ciąży ^[5].

Psy i koty

Czysty olejek z drzewa herbacianego wywoływał u psów i kotów poważne objawy, m.in. ślinienie, otępienie, osłabienie kończyn, chwiejny chód i drżenia ^[24]. Objawy pojawiały się w ciągu kilku godzin i trwały do 3 dni ^[24]. Największe ryzyko ciężkiego przebiegu miały młode i drobne koty ^[24].

W większości opisanych przypadków olejek stosowano celowo, często smarując nim skórę zwierzęcia ^[24]. Zatrucia po nałożeniu na skórę wynikały zwykle ze zbyt dużych ilości olejku, którymi próbowano leczyć zmiany skórne ^[25]. Po leczeniu objawowym zwierzęta wracały do zdrowia bez trwałych skutków w ciągu 2–3 dni ^[25].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Analiza zgłoszeń do amerykańskiego ośrodka zatruć zwierząt z lat 2002–2012 objęła 337 psów i 106 kotów narażonych na olejek z drzewa herbacianego w 100% ^[24]. Narażenie było tylko przez skórę u 50% zwierząt, przez skórę i doustnie u 30%, a tylko doustnie u 15% ^[24]. Użyte ilości olejku wynosiły od 0,1 do 85 ml ^[24].

W opisie trzech przypadków z Nowego Jorku dzieci w wieku 15–36 miesięcy miały drgawki po kamforze z nielegalnego importu ^[16]. Dwoje dzieci kamforę połknęło, a jednemu wielokrotnie nacierano nią skórę; wszystkie potrzebowały leków przerywających drgawki ^[16]. W 1982 r. w Stanach Zjednoczonych ograniczono zawartość kamfory w części produktów leczniczych do mniej niż 11% ^[16].

Ośrodek informacji o zatruciach w Toronto odnotował 251 dzieci, które połknęły olejek eteryczny lub produkt z nim, w tym 50 olejek eukaliptusowy i 18 olejek kamforowy ^[7]. Przegląd piśmiennictwa medycznego znalazł dodatkowo 18 opisów takich zatruć u dzieci ^[7].

Chłopiec w wieku 23 miesięcy połknął mniej niż 10 ml czystego olejku z drzewa herbacianego; objawy pojawiły się po 30 minutach i ustąpiły w ciągu 5 godzin ^[21].

We francuskim badaniu 42 osób z alergicznym kontaktowym zapaleniem skóry od własnych olejków 8 osób wymagało leczenia w szpitalu ^[19]. Aż 40% chorych nie wspomniało samo o używaniu olejków, a tylko 33% dostało poradę przy zakupie ^[19].

W rutynowych testach skórnych dodatnie reakcje na olejek z drzewa herbacianego dawało od 0,1% do 3,5% badanych ^[18]. W środkowoeuropejskiej sieci klinik dermatologicznych w latach 2000–2008 testowano olejkami 15 682 osoby, a 637 zareagowało na co najmniej jeden z nich ^[26]. Częste były tam reakcje na olejek z trawy cytrynowej (1,8%), jaśminowy (1,6%) oraz sandałowy i goździkowy (po 1,5%) ^[26]. Autorzy zalecają testowanie także produktów przyniesionych przez pacjenta, w tym utlenionych ^[26].

Ze względu na toksyczność pulegonu (związku obecnego w olejkach miętowych) jego stężenie w olejku z mięty pieprzowej powinno być mniejsze niż 1% ^[27]. W opisach zatruć niemowląt chodziło m.in. o krople do nosa z 2% mentolu ^[11]. Niektóre olejki rozszerzają naczynia krwionośne, przez co skóra czerwienieje i się rozgrzewa ^[8].