Piołun i tujon: gorzka tradycja, legenda absyntu i fakty

Piołun to gorzka roślina, która rośnie pospolicie na przydrożach, nieużytkach i przy domach ^[1]. Przez wieki sięgano po niego przy słabym trawieniu i braku apetytu, a pod koniec XIX wieku stał się składnikiem słynnego absyntu ^[2][1][3]. Za jego sławę i złą opinię odpowiada w dużej mierze jeden składnik – tujon, substancja szkodliwa dla układu nerwowego ^[4][5].

Gorzka roślina z miedz i przydroży

Bylica piołun (Artemisia absinthium) rośnie pospolicie na niżu i pogórzu: przy domach, na nieużytkach, w ruinach i przy polnych drogach ^[1]. W zielarstwie używa się ziela (nadziemnej części rośliny) ^[6]. Ziele jest bardzo gorzkie, bo zawiera gorycze, czyli substancje o intensywnie gorzkim smaku ^[6][7]. Zawiera też olejek eteryczny (lotną, pachnącą część składników rośliny), w którym głównym składnikiem bywa tujon ^[3][2]. Skład olejku zmienia się w zależności od miejsca, z którego pochodzi roślina ^[3][1].

Gorycz na pobudzenie apetytu

Tradycyjnie piołun stosowano dla pobudzenia trawienia i apetytu oraz ogólnego wzmocnienia ^[2][6]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się go przy niestrawności i braku łaknienia ^[1]. Gorzkie zioła, wśród nich piołun, opisuje się jako poprawiające trawienie i pracę pęcherzyka żółciowego ^[8].

W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się to tak, że gorycz drażni kubki smakowe języka i odruchowo zwiększa wydzielanie soku żołądkowego ^[2][6]. Pobudzenie ma się przenosić na wątrobę i trzustkę, które wydzielają wtedy więcej żółci i soków trawiennych ^[2].

W dawnych poradnikach podaje się napar z pół do jednej łyżki ziela na szklankę gorącej wody, przyjmowany po łyżce przed posiłkami ^[6]. Inne źródło opisuje napar z łyżeczki ziela na szklankę wrzątku, pity łyżkami przed jedzeniem przez kilka dni ^[2]. Są to opisy z tradycji, a nie wyniki badań u ludzi.

Dawny środek na pasożyty i owady

Piołun należy do surowców, którym przypisuje się działanie przeciwpasożytnicze, łączone z obecnością tujonu ^[9]. W dawnych źródłach wyciągi z ziela podawano w lewatywach przeciw owsikom i używano ich przeciw świerzbowcom i wszom ^[2]. Nalewką i świeżym zielem odpędzano też owady, na przykład pchły i pluskwy, a także roztocze ^[1]. W badaniu na myszach wodny wyciąg z piołunu zmniejszał liczbę tasiemców, choć lek porównawczy działał lepiej ^[10].

Zielona wróżka: legenda absyntu

Absynt, likier popularny w Europie pod koniec XIX wieku, wytwarzano z wielu ziół, w tym z piołunu i tataraku ^[3]. W tamtym czasie narastały problemy zdrowotne przypisywane absyntowi, co w wielu krajach doprowadziło do zakazu ^[11]. Do szkodliwości dawnego absyntu mogły się przyczyniać także dodawane do niego dla podróbki barwniki, na przykład siarczan miedzi ^[3].

Dziś absynt jest legalnie dostępny z renomowanych destylarni ^[11]. Obawy budzą obecnie raczej nieuczciwi sprzedawcy w internecie, wysoka zawartość alkoholu i podróbki ^[11]. Dopóki nie pojawią się inne dane, absynt z pewnego źródła może nie budzić obaw u zdrowych osób ^[11].

Tujon pod lupą toksykologów

Tujon jest substancją neurotoksyczną, czyli szkodliwą dla układu nerwowego ^[5][4]. Obecnie ocenia się jednak, że ryzyko dla ludzi jest mniejsze, niż dawniej sądzono ^[4]. W badaniach na zwierzętach tujon wywoływał pobudzenie i drgawki zależne od dawki, ale nie wiadomo dokładnie, jakie dawki szkodzą człowiekowi ^[4].

Większe, często powtarzane dawki wyciągu z piołunu mogą wywoływać zawroty głowy, agresywność, a nawet drgawki padaczkowe ^[6]. Zioła zawierające tujon w wysokich dawkach mogą też powodować bóle głowy ^[12].

Ilość tujonu z dobrych nalewek piołunowych, przyjmowanych w zalecanych ilościach, szacuje się jako wielokrotnie mniejszą od uznawanej za bezpieczną ^[3]. Badania na szczurach sugerują, że za toksyczność olejków odpowiada nie tylko tujon, ale też inne ich składniki ^[13].

Czego nie stosować samodzielnie

Najwięcej tujonu zawierają olejki eteryczne i wyciągi alkoholowe z roślin, w których on występuje ^[14]. Opisano dwa przypadki wypicia olejku piołunowego, w których wystąpiły drgawki i rozpad mięśni, a w jednym ostra niewydolność nerek ^[3]. Nadużywanie dużych dawek piołunu, przypuszczalnie olejku, w celu wywołania poronienia prowadziło do zatruć, a nawet zgonów ^[3].

Przy długotrwałym przyjmowaniu wyciągu alkoholowego lub czystego olejku z tujonem mogą wystąpić nudności, wymioty, otępienie i drgawki podobne do padaczkowych ^[9]. Do zatruć tujonem dochodzi też przy nadmiernym piciu alkoholi z dodatkiem wyciągów lub olejków takich roślin ^[14]. Wrotycz pospolity (Tanacetum vulgare) jest zaliczany do roślin potencjalnie toksycznych, a opisano śmiertelne zatrucia naparami z niego i jego olejkiem ^[15][16].

Kto nie powinien sięgać po piołun

Piołun jest przeciwwskazany w ciąży ^[6]. Według jednej z klasyfikacji może powodować wady rozwojowe albo trwałe szkody u płodu ^[3]. Większe, często powtarzane dawki wyciągu mogą wywołać krwawienia z macicy i poronienie ^[6]. Piołun jest też przeciwwskazany w okresie karmienia piersią z powodu możliwej toksyczności olejku ^[3][1].

Przeciwwskazaniem są także nadkwaśność soku żołądkowego, krwawienia z przewodu pokarmowego, ostre stany zapalne żołądka i jelit, żylaki odbytu oraz miesiączka ^[3][6]. Przy podawaniu ziół z tujonem w wysokich dawkach osobom z padaczką zaleca się ostrożność, bo tujon może pobudzać układ nerwowy i sprzyjać napadom ^[12]. Teoretycznie piołun może być niebezpieczny dla osób z ostrą porfirią wątrobową (rzadkim wrodzonym zaburzeniem wytwarzania składnika barwnika krwi) ^[3]. Kwiaty piołunu wywoływały uczulenie kontaktowe, a jego pyłek – objawy alergii w nosie i gardle ^[3].

Dzieci i nastolatki

W dawnym poradniku napar piołunowy opisywano także do lewatyw przeciw owsikom u dzieci ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Ziele piołunu zawiera 0,2–1,5% olejku eterycznego, w którym typowo dominuje β-tujon (46%) i octan linalilu (28%) ^[3]. Gorycze piołunu to m.in. absyntyna i artabsyntyna (substancje odpowiadające za gorzki smak), a polskie normy wymagały wskaźnika goryczy co najmniej 500 ^[2]. W doświadczeniach na zwierzętach tujon blokuje receptory GABA (miejsca w mózgu, które hamują pobudzenie nerwów), co tłumaczy drgawki ^[4][3]. U myszy i muszek owocowych α-tujon był bardziej toksyczny niż β-tujon ^[3]. Działanie α-tujonu sprzyjające zaburzeniom porfirynowym wykazano jedynie w badaniach na komórkach ^[3].

Najlepsze szacunki dopuszczalnego spożycia tujonu z preparatów ziołowych i diety mieszczą się w rzędzie 3–7 mg/dzień ^[4]. Wciąż brakuje jednak danych o zależności między dawką a skutkiem u ludzi ^[4]. Przegląd z 1964 r. oszacował, że dobowa dawka 1,25 mg/kg tujonu (ok. 87,5 mg dla osoby ważącej 70 kg) nie stanowi zagrożenia dla zdrowia (szacunek toksykologiczny, nie zalecenie) ^[3]. Szacowane spożycie tujonu z dobrych nalewek piołunowych w zalecanej dawce wynosi 0,005–0,021 mg/dzień ^[3]. Dawny absynt zawierał typowo 0,26 g/L tujonu ^[3]. Dyrektywa unijna z 1988 r. dopuszczała do 35 mg/kg tujonu w gorzkich napojach alkoholowych i do 10 mg/kg w napojach z więcej niż 25% objętości alkoholu ^[14].

W badaniu na myszach zakażonych tasiemcem karłowatym wodny wyciąg z piołunu podawano w dawkach 400 mg/kg i 800 mg/kg (dawki użyte w badaniu, nie zalecenie) ^[10]. Wyciąg zmniejszał liczbę jaj w kale i liczbę pasożytów, ale najlepsze wyniki dał prazykwantel (lek przeciw tasiemcom) ^[10].