Pokrzywa: parzący chwast, wiosenny sok i surowiec zielarski

Pokrzywę zwyczajną (Urtica dioica) większość osób zna z dzieciństwa, bo jej dotknięcie kończy się swędzącymi bąblami na skórze ^[1]. W zielarstwie korzysta się jednak z jej liści, korzenia z kłączem, a rzadziej także z owoców ^[2]. W jednym badaniu u ludzi wyciąg z jej korzenia nieco łagodził dolegliwości związane z powiększoną prostatą ^[3].

Dlaczego pokrzywa parzy

Pokrzywa należy do rodziny pokrzywowatych, a w zielarstwie wymienia się dwa jej gatunki: pokrzywę zwyczajną i pokrzywę żegawkę ^[2]. Według zielarzy oba gatunki działają podobnie i bywają stosowane zamiennie, choć różnią się budową liści i kwitnieniem ^[4].

Za parzenie odpowiadają włoski parzące świeżej rośliny, które przy dotyku wprowadzają do skóry drobną porcję substancji drażniących ^[5]. Na skórze pojawia się pokrzywka, czyli swędzące bąble, która zwykle szybko ustępuje ^[1]. Takiej reakcji nie oczekuje się po zjedzeniu lub wypiciu liści przerobionych na wyciąg ^[1].

Wiosenny sok i żelazo z dawnych poradników

Dawniej zalecano wiosenną kurację pokrzywą, czyli codzienne picie surowego soku wyciśniętego z młodych, świeżo zerwanych roślin ^[6]. Pokrzywy na taki sok zbierano przed kwitnieniem ^[6]. W medycynie ludowej liść pokrzywy, rośliny gromadzącej żelazo, służył do uzupełniania niedoborów tego pierwiastka ^[6]. Liść stosuje się też przy niedoborach niektórych pierwiastków, szczególnie u krwiodawców, którzy okresowo potrzebują więcej żelaza ^[7].

Pokrzywę zwyczajną wymienia się wśród roślinnych źródeł cynku i magnezu, obok orzechów, moreli czy fig ^[4]. Jej ziele (nadziemna część rośliny) zawiera dużo potasu w stosunku do sodu ^[8].

Liść, korzeń i owoc w tradycji zielarskiej

Liść pokrzywy uchodzi w tradycji za środek rozgrzewający i odżywczy, popularny przy chorobach skóry i stawów ^[9]. Samą pokrzywę tradycyjnie uważano za środek oczyszczający organizm ^[8]. Liście stosowano też, by wspomóc usuwanie kwasu moczowego ^[8]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się liściowi pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i wspieranie trawienia ^[7]. Jako środek ściągający stosuje się go przy łagodnych biegunkach oraz nieżycie żołądka i jelit ^[7][10].

Przy chorobie zwyrodnieniowej stawów w piśmiennictwie podaje się świeży sok z młodych liści albo napar z 1–2 łyżeczek liści na szklankę wody ^[6]. Zewnętrznie używano wody pokrzywowej, czyli wodnego wyciągu z liścia, który lekko drażni skórę głowy i według piśmiennictwa prawdopodobnie sprzyja wzrostowi włosów ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim liściowi i korzeniowi przypisuje się też obniżanie ciśnienia tętniczego, częściowo przez działanie moczopędne ^[10].

Korzeń z kłączem tradycyjnie stosuje się u mężczyzn przy dolegliwościach prostaty, a liść i ziele przy dolegliwościach układu moczowego i tkanki łącznej ^[4]. Według piśmiennictwa korzeń działa silniej moczopędnie niż liść i mocniej drażni skórę głowy ^[7]. Korzeń przygotowuje się przez krótkie gotowanie w wodzie, a nie jak zwykłą herbatę przez samo zalanie wrzątkiem ^[4].

Rzadszym surowcem są owoce pokrzywy, drobne orzeszki nazywane potocznie nasionami ^[2]. Zawierają olej, który po rozdrobnieniu szybko jełczeje, dlatego przechowuje się je w całości ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się olejowi i wyciągom z owoców działanie odżywcze i przeciwzapalne na skórę oraz łagodzenie objawów powiększonej prostaty ^[2]. Opisuje się z nich między innymi maceraty na oleju, nalewki i mieszanki z miodem ^[2].

Co pokazały badania u ludzi

W jednym badaniu porównywano mężczyzn z powiększoną prostatą, którzy przez rok brali suchy wyciąg z korzenia pokrzywy, z mężczyznami przyjmującymi placebo (preparat bez substancji czynnej) ^[3]. U biorących wyciąg dolegliwości przy oddawaniu moczu zmniejszyły się nieco bardziej niż w grupie placebo ^[3]. Siła strumienia moczu i ilość moczu zalegającego w pęcherzu poprawiły się podobnie w obu grupach ^[3]. Działań niepożądanych i zakażeń dróg moczowych było w tej grupie mniej niż przy placebo ^[3]. Autorzy badania zaznaczają, że po tym wyciągu nie można oczekiwać dużej poprawy przepływu moczu ^[3]. Według piśmiennictwa korzeń łagodzi objawy, ale nie zmniejsza samego powiększenia prostaty ^[1].

W innym takim badaniu osoby z katarem alergicznym przez tydzień brały preparat z liści pokrzywy suszonych przez zamrażanie albo placebo ^[11][1]. W ogólnej ocenie pokrzywa wypadła lepiej niż placebo, ale w codziennych zapiskach objawów różnica była niewielka ^[11][1].

W jednym badaniu osoby z cukrzycą typu 2 brały wyciąg wodno-alkoholowy z pokrzywy albo placebo ^[12]. U osób biorących wyciąg niektóre wskaźniki stanu zapalnego we krwi spadły bardziej niż w grupie porównawczej ^[12]. Każdy z tych wyników pochodzi z pojedynczego badania ^[3][11][12].

Na co uważać

Przetwory z pokrzywy są na ogół dobrze tolerowane, a jej liście rzadko uczulają ^[10][1]. U nielicznych osób większe dawki wyciągu mogą jednak wywołać uczulenie, podrażnienie żołądka, obrzęki i zmniejszenie ilości oddawanego moczu ^[10]. Osoby uczulone na oparzenia pokrzywą nie powinny stosować na skórę świeżych ani suszonych liści ^[1]. Opisano mężczyznę regularnie pijącego herbatę z pokrzywy, u którego wystąpiło uczulenie na rumianek i pokrzywę z zapaleniem skóry, dziąseł i jamy ustnej ^[1][5].

Z regularnym piciem herbaty z pokrzywy wiązano powiększenie piersi u mężczyzny i nadmiar estrogenów (żeńskich hormonów) u kobiety ^[1]. U starszego mężczyzny z cukrzycą, który brał złożony preparat ziołowy na prostatę z liśćmi i korzeniem pokrzywy, opisano zbyt niski cukier we krwi ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim jako przeciwwskazania dla kłącza i korzenia wymienia się chorobę Cushinga (nadmiar kortyzolu w organizmie) i zespół policystycznych jajników ^[13]. Podaje się tam też, że kłącza mogą przejściowo obniżać płodność mężczyzn, a mężczyźni planujący wkrótce dziecko powinni odstawić preparaty pokrzywy ^[13].

Stosowanie korzenia przy powiększonej prostacie powinno odbywać się pod nadzorem specjalisty, z regularną kontrolą prostaty ^[1]. Korzeń jako środek moczopędny współdziała z allopurinolem (lekiem na dnę moczanową) w usuwaniu kwasu moczowego ^[7]. Inne źródło nie podaje żadnych znanych interakcji pokrzywy z lekami ^[1]. Przy stosowaniu liścia w celu zwiększenia ilości moczu zaleca się picie dużej ilości płynów ^[1].

W 2002 r. w USA wycofano ze sprzedaży produkt z pokrzywą z powodu zbyt dużej zawartości ołowiu ^[14].

U niewielu kobiet stosujących w ciąży liść lub korzeń pokrzywy nie zauważono częstszych wad ani innych szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[5][1]. Brakuje też badań na zwierzętach ^[5][1]. Liście i korzeń uznaje się za zgodne z karmieniem piersią ^[1]. Opisano jednak uogólnioną pokrzywkę u noworodka po tym, jak karmiąca matka smarowała brodawki odwarem z liści pokrzywy ^[1].

Dzieci i nastolatki

Brakuje danych o bezpieczeństwie pokrzywy u dzieci, choć źródło nie przewiduje działań niepożądanych ^[5]. Opisano natychmiastową i opóźnioną reakcję uczuleniową u dziecka, które upadło w pokrzywy ^[1].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Pojedynczy włosek parzący wprowadza do skóry ok. 6,1 ng histaminy i 33,25 pg serotoniny, czyli substancji odpowiadających głównie za bąble i świąd ^[5][1]. Długo utrzymujące się pieczenie może sugerować, że płyn z włosków zawiera też substancje działające bezpośrednio na nerwy ^[5]. Liść zawiera m.in. witaminy C i K, garbniki (substancje ściągające), flawonoidy (barwniki roślinne) oraz do 0,75% chlorofilu ^[10]. Owoce zawierają ok. 30% oleju tłustego bogatego w kwas linolowy (jeden z kwasów tłuszczowych, których organizm sam nie wytwarza) ^[2].

W badaniu z grupą placebo 246 mężczyzn z powiększoną prostatą przez rok przyjmowało 459 mg suchego wyciągu z korzenia (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo placebo ^[3]. Maksymalny przepływ moczu wzrósł o 3,0 ml/s wobec 2,9 ml/s przy placebo, więc różnica mogła być przypadkowa ^[3]. Działań niepożądanych było 29 w grupie wyciągu wobec 38 w grupie placebo ^[3]. W badaniu obejmującym 4051 pacjentów z powiększoną prostatą łagodne dolegliwości żołądkowo-jelitowe po korzeniu wystąpiły u 0,7% osób ^[1].

Do badania kataru alergicznego przystąpiło 98 osób, a ukończyło je 69 osób ^[11]. Uczestnicy brali dwie kapsułki po 300 mg preparatu z liści suszonych przez zamrażanie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) albo placebo ^[1]. W badaniu z grupą placebo 50 osób z cukrzycą typu 2 przez 8 tygodni otrzymywało 100 mg/kg wyciągu wodno-alkoholowego w trzech porcjach dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[12]. W grupie wyciągu spadły interleukina 6 i białko CRP, czyli wskaźniki stanu zapalnego we krwi ^[12].

W piśmiennictwie zielarskim wyciągom z korzenia i kłącza przypisuje się obniżanie we krwi stężenia białka wiążącego hormony płciowe oraz hamowanie enzymu zamieniającego testosteron w estrogeny ^[13]. Jako typową ilość liścia dla dorosłych podaje się 6–12 g suszu na dzień, także w naparze ^[5]. Dla suszonego korzenia z kłączem podaje się 4–6 g na dobę, gotowane w wodzie przez 5–10 minut ^[4]. Wyciąg etanolowy z liści wykazywał niską toksyczność u myszy i szczurów w dawkach do 2 g/kg ^[5].