Prawoślaz lekarski: śluz na suchy kaszel i podrażnione gardło

Prawoślaz lekarski (Althaea officinalis) to roślina z rodziny ślazowatych, do której należy też ślaz; rośnie dziko w Polsce i bywa uprawiana ^[1][2]. Jego korzeń i liście są bogate w śluz i tradycyjnie stosuje się je przy suchym, drażniącym kaszlu ^[1][3][4]. W piśmiennictwie zielarskim zaleca się przygotowywać go raczej przez moczenie w chłodnej lub ciepłej wodzie niż przez parzenie wrzątkiem ^[1].

Czym jest śluz roślinny

Śluz to substancja roślinna, która w wodzie pęcznieje i tworzy lepki roztwór ^[5][6]. Korzeń prawoślazu zawiera go więcej niż liście ^[7][1].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się, że śluz z korzenia pokrywa błony śluzowe cienką, długo utrzymującą się warstwą ^[5]. Taka warstwa ma osłaniać gardło, przełyk i żołądek przed czynnikami drażniącymi, np. ostrymi przyprawami czy alkoholem ^[6]. Wodnym wyciągom z korzenia przypisuje się też łagodzenie podrażnienia i bólu gardła oraz rzadsze odruchy kaszlu ^[6].

Korzeń, liść i kwiat

Surowcem zielarskim są przede wszystkim korzeń i liście prawoślazu ^[1]. Korzeń pozyskuje się w lipcu albo jesienią, a liście zbiera się przed kwitnieniem rośliny ^[1][4]. Korzenie starsze i zebrane późną jesienią zawierają więcej śluzu niż zebrane latem ^[5].

Liście poza śluzem zawierają też flawonoidy (często spotykane związki roślinne) i sole mineralne ^[5]. Kwiaty również zawierają śluz, ale mniej niż korzeń; są w nich też barwniki roślinne ^[1].

Na zimno zamiast gotowania

W piśmiennictwie zielarskim zaleca się przygotowywać prawoślaz jako macerat, czyli moczyć go w chłodnej lub ciepłej wodzie ^[1]. Napary też uchodzą tam za wartościowe, ale mają już słabsze właściwości śluzowe ^[1]. Długie ogrzewanie korzenia może dać gęsty żel, z którym trudno się potem obchodzić ^[4].

W piśmiennictwie podaje się taki przepis: łyżkę dobrze rozdrobnionego korzenia zalewa się szklanką ciepłej wody ^[5]. Całość zostawia się pod przykryciem na 6–8 godzin, aż korzeń napęcznieje, potem lekko ogrzewa i cedzi ^[5]. Taki macerat opisywano przy suchym kaszlu oraz nieżytach (stanach zapalnych błony śluzowej) żołądka i górnych dróg oddechowych ^[5]. Ostrzegano też, że wodny wyciąg z korzenia łatwo się rozkłada ^[8].

Opisuje się również odwar: rozdrobniony korzeń najpierw moczy się w wodzie, a potem krótko gotuje i cedzi ^[6]. Z maceratu z korzeni lub liści i miodu albo soku malinowego można sporządzić domowy syrop prawoślazowy ^[1].

Suchy kaszel i podrażnione gardło

Prawoślaz tradycyjnie stosuje się przy suchym, drażniącym kaszlu, który nie przynosi odkrztuszania ^[3]. Korzeń i liście wykorzystuje się też przy chrypce i zapaleniu gardła ^[4]. Wodne wyciągi stosowano ochronnie przy chorobach jamy ustnej, gardła i krtani oraz po poparzeniu gorącymi płynami ^[5]. Macerat z korzenia zalecano również do płukania jamy ustnej i gardła w stanach zapalnych ^[5]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu też ułatwianie odkrztuszania, gdy wydzielina zalega w drogach oddechowych ^[6].

Podrażniony żołądek i przełyk

Doustnie prawoślaz stosuje się tradycyjnie przy zapaleniu błony śluzowej przełyku i żołądka ^[6]. Opisywano go też przy podrażnieniu żołądka przez salicylany (leki z grupy aspiryny) i pomocniczo przy nadkwaśności ^[6]. Wymieniano go także w początkowym okresie choroby wrzodowej ^[6]. Przy zapaleniu przełyku opisywano wyciąg z liści przygotowany na zimno i pity łyżkami ^[9]. Korzeń i liście stosuje się też pomocniczo przy nieżytach przewodu pokarmowego ^[4].

Co pokazały badania

W przeglądzie badań z 2020 roku autorka uznała, że wyciągi z prawoślazu łagodziły suchy kaszel w badaniach na zwierzętach i u ludzi ^[10]. Według tego przeglądu połączenie prawoślazu z innymi roślinami, np. imbirem lub bluszczem, pomagało przy różnych rodzajach kaszlu ^[10]. Autorka podsumowała, że prawoślaz w mieszankach z innymi wyciągami roślinnymi może być dobrym wyborem przy kaszlu i bólu gardła ^[10].

Na co uważać

Zioła śluzowe, takie jak prawoślaz, według jednego źródła najlepiej przyjmować po posiłkach i przed snem ^[3]. Prawoślaz należy jednak do ziół bogatych w błonnik, które mogą nieco zmniejszać wchłanianie części żelaza z pożywienia ^[11]. Przy niedokrwistości (anemii) i przy przyjmowaniu preparatów żelaza źródła podają, że nie powinno się go przyjmować razem z posiłkami ani z tymi preparatami ^[11].

Regularne, długotrwałe przyjmowanie wyciągów z prawoślazu może prowadzić do niedoborów witamin i soli mineralnych ^[5][6]. W piśmiennictwie tłumaczy się to tym, że śluz utrudnia wchłanianie tych składników z przewodu pokarmowego ^[5][6].

Brak danych o toksyczności prawoślazu i doniesień o jego przedawkowaniu ^[7]. Nie oczekuje się, by wpływał na prowadzenie pojazdów i obsługę maszyn ^[7]. W ciąży u niewielu kobiet nie zauważono szkód dla płodu, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne, a badań na zwierzętach brak ^[7].

Dzieci i nastolatki

Prawoślaz tradycyjnie stosuje się także przy kaszlu u dzieci ^[3]. Brak danych o jego stosowaniu u dzieci, choć nie oczekuje się działań niepożądanych ^[7].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Angielska nazwa surowców to marshmallow leaf and root, a liść i korzeń są opisane w Farmakopei Polskiej VI i Farmakopei Europejskiej ^[1]. Według Farmakopei Polskiej VI wskaźnik pęcznienia korzenia nie może być mniejszy niż 10, a liścia – niż 11 ^[1][4].

Według jednego źródła korzeń zawiera 10–20% śluzu, a kwiaty i liście 5–10% ^[1]. Inne źródło podaje 5–10% polisacharydów śluzowych (wielocukrów tworzących śluz) w korzeniu ^[7]. Przy zbiorze późną jesienią korzeń ma ponad 10% śluzu, a latem około 5% ^[5]. Korzeń zawiera też ponad 10% pektyn, około 10% sacharozy (zwykłego cukru), skrobię i sole mineralne ^[5]. Śluz zbudowany jest z cukrów prostych, m.in. galaktozy, arabinozy i ramnozy, oraz z kwasów pochodnych cukrów ^[1].

Po połknięciu śluz nie rozkłada się, a w kontakcie z sokiem żołądkowym jego lepkość może wzrosnąć ^[6]. W piśmiennictwie opisuje się, że im bardziej kwaśny sok żołądkowy, tym dłużej śluz osłania błonę żołądka, bo kwas solny zwiększa jego lepkość ^[5].

W badaniach na zwierzętach wyciągi z korzenia i wyizolowane z niego polisacharydy działały przeciwkaszlowo ^[3][12]. W badaniach na komórkach wodne wyciągi z korzenia pobudzały komórki nabłonka (warstwy wyściełającej błony śluzowe), a śluz może przylegać do powierzchni tkanek ^[12]. W badaniu laboratoryjnym wyciąg metanolowy z prawoślazu hamował wzrost bakterii pobranych od osób z bólem gardła; to nie było badanie u ludzi ^[13].

W przeglądzie badań nad Zataria multiflora, rośliną z tradycyjnej medycyny irańskiej, dwa z pięciu badań u ludzi z ostrym kaszlem dotyczyły jej połączenia z prawoślazem ^[14]. Preparaty porównywano z placebo (preparatem pozornym) albo z lekami przeciwkaszlowymi, a autorka oceniła wszystkie badane preparaty z tą rośliną jako skuteczne i bez działań niepożądanych ^[14]. Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się 3–6 mL na dobę płynnego wyciągu z korzenia 1:5 w mieszaninie glicerolu i wody (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[7].