Rumianek bez legendy: tradycja, badania i uczulenia

Rumianek pospolity (Matricaria chamomilla) to bardzo popularne zioło, które pije się jako napar i stosuje do płukanek oraz okładów ^[1]. Dawne zastosowania sięgają od herbatki przy bólach brzucha po okłady na oczy i płukanie gardła ^[2]. Ciekawe jest zestawienie tej długiej tradycji z tym, co rzeczywiście sprawdzono w badaniach u ludzi.

Rumianek, rumian i podobne koszyczki

Surowiec nazywany kwiatem rumianku to w rzeczywistości koszyczek, czyli cały kwiatostan ^[3]. Rumianek pospolity rośnie na glebach świeżych i wcześniej naruszonych, a na trwałych, wieloletnich łąkach bez celowego wysiewu się go nie spotyka ^[3]. Najprościej rozpoznać go po przekroju koszyczka: u rumianku pospolitego dno kwiatowe jest puste w środku ^[3]. U rumianu psiego dno jest wypełnione, a puste wnętrze pomaga też odróżnić rumianek od maruny bezwonnej ^[3].

Rumianek pospolity bywa mylony z wieloma podobnymi gatunkami z kilku różnych rodzajów roślin ^[4]. Większość przypadków uczulenia skóry przypisywanych rumiankowi może w rzeczywistości dotyczyć rumianu psiego, który zawiera znacznie więcej silnie uczulającej substancji ^[4].

Rumian szlachetny, nazywany też rumiankiem rzymskim (Anthemis nobilis), to inna roślina niż rumianek pospolity ^[5][3]. Olejki eteryczne obu roślin mają różny skład, ale ich właściwości są częściowo zbliżone ^[3][5]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się rumiankowi pospolitemu silniejsze działanie przeciwzapalne, rozkurczowe i uspokajające niż rumianowi szlachetnemu ^[5]. Rumianowi szlachetnemu przypisuje się z kolei mocniejsze pobudzanie wydzielania soków trawiennych i żółci ^[5]. Napar z rumianu szlachetnego stosowano do płukania jasnych włosów, którym nadaje złocisty odcień, oraz do okładów na zmęczone oczy ^[5].

Na nieużytkach i przy drogach rośnie też rumianek bezpromieniowy, którego koszyczki nie mają białych „płatków”, tylko żółte lub żółtozielone drobne kwiaty ^[6]. W medycynie ludowej stosowano go m.in. przy zaburzeniach trawienia, dziś jest jednak praktycznie zapomniany ^[6].

Napar, płukanki i okłady w tradycji

W XIX wieku kwiat rumianku uważano za środek rozkurczowy, wiatropędny (ułatwiający pozbycie się gazów), napotny i uspokajający ^[2]. Herbatkę z rumianku podawano przy przeziębieniu, bólach brzucha, kolkach i bolesnych miesiączkach ^[2]. Do tradycyjnych zastosowań należą też niestrawność ze wzdęciami, nerwowa biegunka, choroba lokomocyjna i niepokój ^[7]. Rumianek tradycyjnie uchodzi za łagodny środek uspokajający i rozkurczowy, stosowany przy dolegliwościach trawiennych ^[7][8][3].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się napar z łyżki kwiatu na szklankę wrzącej wody, wypijany porcjami w ciągu dnia ^[1][5]. Przy podrażnionym przewodzie pokarmowym zalecano raczej napar niż nalewkę, pity małymi porcjami, ale często ^[1][5].

Zewnętrznie naparem płukano gardło i jamę ustną, a okłady z niego przykładano na rany i obrzęki ^[2]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się wyciągom z kwiatu stosowanym na skórę silne działanie przeciwzapalne i nieco słabsze przeciwuczuleniowe ^[9]. Rumianek stosuje się też zewnętrznie przy alergicznym zapaleniu skóry oraz przy oparzeniach I i II stopnia, także słonecznych ^[10]. Napar rozjaśnia ponadto włosy i nadaje im lekko złoty odcień ^[9].

Z naparu robiono również okłady na oczy przy stanach zapalnych ^[2][3]. Przy przemywaniu oczu naparem rumianku opisano jednak alergiczne zapalenie spojówek u siedmiu osób z katarem siennym ^[7].

Rumianek bywał też podawany w lewatywach i irygacjach ^[1][5]. Opisano dwa przypadki wstrząsu anafilaktycznego (gwałtownej, groźnej reakcji uczuleniowej) związane z użyciem rumianku w lewatywie ^[7].

Co pokazały badania u ludzi

W piśmiennictwie zielarskim spotyka się opinię, że dawny zakres stosowania rumianku potwierdziły współczesne badania ^[2]. W przeglądzie 12 badań, w których porównywano osoby przyjmujące rumianek z osobami, które go nie przyjmowały, poprawiała się jakość snu ^[11]. Poprawę zaobserwowano też u osób z uogólnionym zaburzeniem lękowym (przewlekłym, nadmiernym niepokojem) ^[11]. Według przeglądu rumianek wydaje się pomagać przy jakości snu i uogólnionym lęku, ale wyniki trzeba potwierdzić w większych badaniach ^[11]. W jednym wcześniejszym takim badaniu wyciąg z rumianku przyjmowany doustnie działał lepiej niż placebo (preparat bez substancji czynnej) u osób z uogólnionym lękiem ^[12].

Przy lęku chwilowym, związanym z bieżącą sytuacją, takie badania nie wykazały różnicy między rumiankiem a porównaniem ^[11]. Bezsenność sprawdzano tylko w jednym badaniu i nie zauważono w nim zmiany nasilenia jej objawów ^[11].

Działanie rozkurczowe, na którym opiera się tradycyjne picie rumianku przy kolkach, wykazano w badaniach na wyizolowanym jelicie zwierzęcym ^[7][2]. Wyniki uzyskane na tkankach zwierzęcych nie przekładają się wprost na działanie u człowieka.

Uczulenia i inne powody do ostrożności

Rumianek należy do roślin astrowatych, podobnie jak bylica, stokrotka czy chryzantema ^[7]. Źródła zalecają, by osoby uczulone na te rośliny unikały rumianku, także stosowanego na skórę ^[7]. Przy znanym uczuleniu na sam rumianek zaleca się unikanie jego spożywania, bo opisywano związek z anafilaksją ^[7]. U osób uczulonych na laktony seskwiterpenowe (gorzkie substancje roślinne) stosowanie rumianku na skórę jest wyraźnie przeciwwskazane, a przy przyjmowaniu doustnym zaleca się ostrożność ^[13][5].

Według części źródeł rumianek, poza bardzo rzadkimi uczuleniami i kontaktowym zapaleniem skóry, jest bezpiecznym ziołem ^[7]. Inne źródła zwracają uwagę, że uczulenia na rumianek, także anafilaktyczne, są prawdopodobnie częstsze niż na większość ziół, szczególnie u osób uczulonych na bylicę ^[13]. Uczulenie na olejki rumiankowe może się objawiać zaczerwienieniem, pokrzywką, świądem, pieczeniem lub krostkami ^[5]. Reakcje nadwrażliwości, w tym astmę, opisywano u pracowników pakujących herbatę, narażonych na pyłek rumianku ^[7]. Zielone części kwiatostanu w surowcu mogą uczulać zwłaszcza osoby skłonne do alergii, dlatego zalecano ich dokładne usuwanie ^[3].

Napar z rumianku zmniejszał u dorosłych ochotników wchłanianie żelaza z posiłku ^[4][7]. Przy niedokrwistości (anemii) lub potrzebie uzupełniania żelaza rumianku nie należy przyjmować razem z posiłkami ani z preparatami żelaza ^[7][13]. Opisano doniesienia o interakcji herbatek ziołowych, w tym rumianku, z cyklosporyną (lekiem stosowanym po przeszczepie) u osób po przeszczepie nerki, choć bez oznak odrzucenia narządu ^[7]. Rumianek nie powinien niekorzystnie wpływać na zdolność prowadzenia pojazdów ^[4].

W dawnym piśmiennictwie olejek rumiankowy określano jako dość silną truciznę ^[14]. Czystych olejków eterycznych, także rumiankowego, nie należy przyjmować doustnie w ciąży, bo jako bardzo stężona postać łatwo prowadzą do przedawkowania ^[13]. Jedno badanie wskazało na możliwy związek regularnego picia rumianku ze zwiększonym ryzykiem zagrażającego poronienia i przedwczesnego porodu ^[7]. Opisywano też pobudzające działanie naparu na macicę, choć jego znaczenie przy zwykłym stosowaniu jest niepewne ^[4]. Według źródeł stosowanie rumianku jest zgodne z karmieniem piersią ^[7].

Dzieci i nastolatki

Rumianek tradycyjnie uchodzi za bardzo łagodne zioło dla dzieci i bywał stosowany przy ząbkowaniu ^[7]. W XIX wieku w naparze z rumianku kąpano dzieci przy zapaleniu skóry ^[2]. Przetwory z kwiatu rumianku w zalecanych dawkach uważa się za nieszkodliwe także dla niemowląt ^[9][10]. Źródło nie określa granicy wieku. Opisano jednak ciężką reakcję anafilaktyczną u dziecka z atopią (skłonnością do alergii) po wypiciu herbatki rumiankowej, a jako możliwy czynnik sprzyjający wskazano bylicę ^[7].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Koszyczek rumianku pospolitego zawiera 0,3–1,2% olejku eterycznego, którego głównymi składnikami są chamazulen, α-bisabolol z tlenkami oraz spiroeter ^[10]. Proporcje tych składników różnią się między odmianami, a koszyczek zawiera też flawonoidy, m.in. apigeninę i luteolinę ^[10]. Niebieski chamazulen powstaje dopiero podczas destylacji w wysokiej temperaturze z bezbarwnego prekursora, matrycyny ^[15][5]. Za najaktywniejsze przeciwzapalnie składniki wyciągów uważa się α-bisabolol i spiroeter, a słabiej działającemu chamazulenowi przypisuje się działanie przeciwalergiczne ^[9]. W badaniach laboratoryjnych apigenina miała 10-krotnie wyższą aktywność przeciwzapalną niż matrycyna ^[7]. Odmiany bogate w matrycynę nie nadają się na herbatkę ze względu na gorzki smak ^[16].

W przeglądzie 12 badań z grupą porównawczą trzy badania dotyczące lęku chwilowego nie wykazały różnicy między rumiankiem a porównaniem ^[11]. Przy uogólnionym zaburzeniu lękowym poprawę w skali oceny lęku obserwowano po 2 i 4 tygodniach przyjmowania rumianku ^[11]. Łagodne działania niepożądane zgłoszono tylko w trzech badaniach, a autorzy podkreślają, że wyniki wymagają potwierdzenia w większych badaniach ^[11]. Wdychanie olejku rumiankowego wydłużało czas potrzebny do wyobrażenia sobie obrazów, co interpretowano jako działanie uspokajające ^[7]. U myszy apigenina podana do jamy otrzewnej działała przeciwlękowo i łagodnie uspokajająco ^[7].

Napar z rumianku zmniejszał wchłanianie żelaza z posiłku z chlebem o 47% w porównaniu z wodą, a dla czarnej herbaty wynosiło to 79–94% ^[4]. Rumianek zawiera ok. 0,5% olejku, więc czysty olejek jest ok. 200 razy mocniejszy od suszonego surowca ^[13]. Długotrwałe doustne podawanie wyciągu z rumianku szczurom nie wywołało widocznych objawów toksyczności ani wad rozwojowych ^[7].