Siemię lniane: od kisielu na żołądek po olej z omega-3

Siemię lniane to nasiona lnu zwyczajnego (Linum usitatissimum), prastarej rośliny uważanej za roślinę o wielu zastosowaniach ^[1]. Z nasion przygotowuje się śluzowaty odwar osłaniający żołądek, a same nasiona stosuje się przy przewlekłych zaparciach ^[2][3]. Tłoczy się z nich także olej lniany, a w nasionach są kwasy omega-3, lignany i błonnik ^[1][4].

Nasiona pełne śluzu i tłuszczu

Nasiona lnu są bogate w kwasy omega-3 (rodzaj tłuszczów wielonienasyconych), zwłaszcza w kwas alfa-linolenowy ^[1][4]. W łupinie nasion jest śluz, który długo zachowuje lepkość ^[2]. Same nasiona nie są trawione i wiążą dużo wody ^[5]. Zawierają też dużo oleju tłustego i białka ^[2]. Wśród składników ważnych dla zdrowia wymienia się lignany (jedną z grup czynnych substancji roślinnych) oraz błonnik ^[1][4].

Kisiel z siemienia na podrażniony żołądek

W piśmiennictwie zielarskim wodny wyciąg z nasion lnu opisuje się jako środek powlekający przy zapaleniu żołądka i dwunastnicy ^[3][2]. Pomocniczo stosowano go też przy nadkwaśności i chorobie wrzodowej ^[3]. Odwarowi z całych nasion przypisuje się pokrywanie cienką warstwą błony śluzowej przełyku, żołądka i części dwunastnicy ^[2]. Taka warstwa ma według tych źródeł chronić śluzówkę przed szkodliwymi substancjami ^[2]. Ponieważ śluz długo pozostaje lepki, część ma docierać aż do jelita grubego ^[2]. Siemię lniane wymienia się obok babki, nasion kozieradki i kwiatu malwy wśród ziół śluzowych przy podrażnieniu żołądka ^[6].

W piśmiennictwie podaje się odwar z całych nasion zalanych letnią wodą i gotowanych powoli pod przykryciem ^[2]. Odwar studzi się, cedzi i pije między posiłkami jako środek osłaniający przewód pokarmowy ^[2]. Dla smaku można dodać łyżeczkę syropu owocowego albo kilka kropli nalewki miętowej ^[2]. Inny opis przewiduje moczenie siemienia przez 12 godzin w wodzie o temperaturze pokojowej ^[5]. Potem płyn się zlewa, nasiona gotuje w nowej wodzie, a pije oba płyny zmieszane razem ^[5]. Według innego źródła do uzyskania śluzu używa się ciepłej wody, nie wrzątku, a nasiona moczy najlepiej przez noc ^[6].

W dawnym zielniku polecano też ciepłe okłady z pogniecionego siemienia na brzuch przy kurczach żołądka ^[7]. Takim okładom przypisywano łagodzenie bólu ^[7].

Zaparcia: pęczniejący śluz i woda

Zaparcie to rzadkie albo utrudnione wypróżnianie. Nasiona lnu stosuje się przy przewlekłych zaparciach z osłabioną pracą jelit, często towarzyszących otyłości ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się to tym, że nasiona nie są trawione i wiążą dużo wody ^[5]. Mają przez to zwiększać objętość stolca i pobudzać ruchy jelita grubego ^[5][3]. Pęczniejący śluz ma spulchniać masy kałowe, a rozdrobnione nasiona lekko drażnią ścianę jelit ^[3]. Z tego powodu uważa się je za dopuszczalny środek przy zaparciach u osób starszych ^[5].

W piśmiennictwie podaje się łyżkę nasion w ½ szklanki wody, przyjmowaną między posiłkami ^[3]. Przy zaparciach z przewlekłym nieżytem żołądka nasiona zalewa się wrzątkiem i po kilku godzinach wypija przed snem razem z nimi ^[5]. Przed jedzeniem nasiona zaleca się rozdrabniać, bo ich ostre końce mogą uszkadzać błonę śluzową przewodu pokarmowego ^[6].

Olej lniany i kwasy omega-3

Olej lniany jest głównym produktem z nasion lnu i bogatym źródłem kwasów omega-3 ^[1]. Obszerny przegląd badań nad olejem opisuje jego możliwe korzyści, m.in. dla serca i naczyń, stawów i kości ^[1]. W starszym piśmiennictwie zielarskim przypisuje się olejowi obniżanie stężenia cholesterolu we krwi ^[3].

W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że lignany utrzymują się w oleju około trzech miesięcy od wytłoczenia, a nie od otwarcia ^[6]. Ich ilość maleje wskutek utleniania, dlatego nie zaleca się robienia zapasów oleju ^[6].

Co mówią przeglądy badań

Przegląd badań klinicznych uznał siemię za obiecujący produkt przy zespole metabolicznym ^[8]. Zespół metaboliczny to współwystępowanie m.in. otyłości brzusznej, nadciśnienia oraz zaburzeń tłuszczów i cukru we krwi. Według autorów siemię może pomagać kontrolować tłuszcze i cukier we krwi, masę ciała oraz ciśnienie ^[8]. Inny przegląd wielu badań ocenił dane o siemieniu przy nadciśnieniu jako wstępne lub zadowalające ^[9]. Zastrzeżono jednak, że twardych wniosków o skuteczności zwykle nie da się jeszcze wyciągnąć ^[9]. Wyniki badań nad siemieniem przy odchudzaniu były niespójne ^[10].

Przegląd o siemieniu w diecie przypisuje kwasowi alfa-linolenowemu, lignanom i błonnikowi działanie przeciwzapalne i przeciwutleniające ^[4]. Te same składniki mają według przeglądu wpływać na poziom tłuszczów we krwi ^[4].

Na co uważać

W nasionach lnu są glikozydy cyjanogenne (związki, z których może się uwalniać cyjanowodór) ^[2]. Cyjanowodór uwalnia się tylko z nasion rozdrobnionych i namoczonych ^[2]. Ryzyko wiąże się zwłaszcza z jedzeniem nasion zaraz po zbiorze, bo zawierają te glikozydy ^[6]. Glikozydy cyjanogenne z nasion, ale nie z oleju, mogą osłabiać pracę tarczycy ^[11]. Niedojrzałe nasiona zawierają toksyczną substancję działającą przeciwnie do witaminy B6 ^[2].

Śluz z siemienia może ograniczać wchłanianie leków, dlatego zaleca się przyjmować go w odstępie czasu od leków ^[6]. Nie zaleca się też łączenia siemienia w tym samym czasie z innymi preparatami o działaniu leczniczym ^[6]. Długie przyjmowanie śluzu z siemienia przy otyłości może utrudniać wchłanianie i prowadzić do niedoboru witamin i składników mineralnych ^[5]. Źródło zaleca wtedy równoczesne przyjmowanie preparatów wielowitaminowych z minerałami ^[5].

Opisano przypadek 40-letniej kobiety, u której po łyżce oleju lnianego wystąpił wstrząs anafilaktyczny (ciężka reakcja alergiczna) ^[12]. Miała świąd, pokrzywkę na całym ciele, łzawienie, nudności i wymioty ^[12]. U pracowników przetwarzających olej lniany opisywano astmę zawodową o podłożu alergicznym ^[12]. Według starszego piśmiennictwa preparaty z lnu w zalecanych dawkach nie wywołują szkodliwych objawów ^[2].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Nasiona lnu zawierają do 6% śluzu w łupinie, 30–40% oleju tłustego i około 20% białka ^[2]. Inne źródło podaje do 40% oleju, w którym glicerydy kwasu linolowego stanowią ok. 60%, a linolenowego ok. 20% ^[3]. Głównym lignanem siemienia jest diglukozyd sekoizolaricyrezynolu (najważniejsza substancja z grupy lignanów w lnie) ^[4]. Nienasycone kwasy tłuszczowe oleju nazywano dawniej witaminą F i wiązano z prostaglandynami (substancjami wpływającymi m.in. na ciśnienie i krzepliwość krwi) ^[2].

Glikozydy cyjanogenne lnu to linamaryna i lotaustralina, których zawartość sięga do 1,5% ^[2]. W starszym piśmiennictwie śladowym ilościom cyjanowodoru z linamaryny przypisywano hamowanie rozwoju drobnoustrojów w jelitach ^[3]. Toksyczną substancją niedojrzałych nasion jest linatyna (aminokwas działający przeciwnie do witaminy B6) ^[2]. Śluz lnu słabo się rozkłada w przewodzie pokarmowym, a jego warstwa ma zatrzymywać szkodliwe związki i ograniczać ich wchłanianie ^[2].

W przeglądzie przeglądów z 2016 roku dane o siemieniu przy nadciśnieniu oceniono jako wstępne lub zadowalające, bez możliwości twardych wniosków ^[9]. Przegląd z 2024 roku nad siemieniem a masą ciała wychodził od tego, że wcześniejsze badania z grupą porównawczą dawały niespójne wyniki ^[10]. Przegląd z 2022 roku o stanie przedcukrzycowym i cukrzycy typu 2 wskazał, że wcześniej brakowało dowodów działania siemienia u takich osób ^[13]. W starszym poradniku dla lekarzy przy zaparciach podawano sproszkowane nasienie po 1 łyżce stołowej 1–3 razy dziennie (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[5]. Odwar osłaniający gotowano w opisach powoli, pod przykryciem, do 15 minut ^[2].