Skrzyp polny: krzemionka z rowu, odwar i pułapka podobnych gatunków

Skrzyp polny (Equisetum arvense) to dawna roślina farmakopealna, którą w Polsce nazywano niegdyś koszczką i jedlinką ^[1]. Jego ziele (nadziemna część rośliny) jest bogate w sole mineralne i krzemionkę, dlatego przygotowuje się z niego przede wszystkim odwar ^[2][3]. Tradycyjnie sięga się po niego przy kłopotach z drogami moczowymi, a także przy pielęgnacji włosów, skóry i paznokci ^[4][5][1].

Wiosenne kłosy i letnie zielone pędy

Skrzyp polny wytwarza dwa rodzaje pędów ^[6][1]. Wiosną, w marcu i kwietniu, wyrastają pędy brunatne lub żółtobrunatne, bez zieleni, zakończone kłosem z zarodnikami ^[1][6]. Później pojawiają się zielone pędy płonne, na których kłosa nie ma ^[6][1]. Dawniej brunatne pędy wiosenne jadano po usmażeniu lub ugotowaniu, a także konserwowano je w occie lub w soli ^[1]. Zielem zwiniętym w garść myto kiedyś garnki, bo krzemionka dobrze ściera ^[1].

Ziele skrzypu zbiera się od czerwca do września i suszy w temperaturze do 60 stopni Celsjusza ^[5].

Krzemionka, którą trzeba wygotować

Ziele skrzypu polnego zawiera dużo soli mineralnych, a wśród nich krzemionkę, której część rozpuszcza się w wodzie ^[2][4]. Skrzyp polny uchodzi za bogate źródło krzemu ^[7]. Zawiera też flawonoidy (barwniki roślinne) i saponiny (substancje, które pienią się w wodzie) ^[4]. Ma również wysoki stosunek potasu do sodu ^[8].

W piśmiennictwie zielarskim podkreśla się, że ściany komórkowe skrzypu są przesycone solami krzemu i wapnia, więc zwykły napar wyciąga z nich niewiele ^[3]. Dlatego zaleca się odwar, czyli gotowanie ziela, a nie samo zalanie go wrzątkiem ^[3][6]. W piśmiennictwie podaje się odwar z łyżki ziela na szklankę wody, gotowany co najmniej 5 minut ^[1][3]. Spotyka się też radę, by odwar zakwasić sokiem z cytryny ^[6]. Do odwaru przechodzi jednak tylko część związków krzemu ^[2].

Włosy, skóra i paznokcie

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się związkom krzemu ze skrzypu podtrzymywanie sprężystości skóry, błon śluzowych i tkanki łącznej ^[4][2]. Opisuje się tam także wpływ wodnych wyciągów z krzemem na stan skóry, włosów, paznokci i kości ^[2]. Dawniej przypisywano myciu głowy odwarem ze skrzypu pobudzanie wzrostu włosów ^[9]. Odwar bywa też zalecany do płukania włosów osłabionych i łamliwych oraz do przemywania skóry o słabszej sprężystości ^[1]. W tradycji zielarskiej skrzyp wymienia się przy łamliwości i rozwarstwianiu paznokci oraz przy wypadaniu włosów ^[5].

W piśmiennictwie zielarskim zaleca się ziele także pomocniczo po operacjach i przy rozległych uszkodzeniach skóry, np. oparzeniach, dla wsparcia gojenia ^[2]. Wyciągi ze skrzypu stosowane zewnętrznie opisuje się jako ściągające i przeciwzapalne ^[4]. Zespół ekspertów oceniający składniki kosmetyków uznał pięć składników otrzymywanych ze skrzypu polnego za bezpieczne w kosmetykach przy obecnie stosowanych stężeniach ^[10]. W kosmetykach służą one do pielęgnacji skóry ^[10].

Drogi moczowe i obrzęki

Odwar ze skrzypu polnego opisuje się jako słaby środek moczopędny, czyli zwiększający ilość oddawanego moczu ^[4]. Tradycyjnie stosowano go w lżejszych chorobach dróg moczowych ^[4]. W opisach z przełomu XIX i XX wieku przypisywano skrzypowi działanie moczopędne i łagodzenie dolegliwości przy kamieniach i piasku w moczu ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się krzemionce, która częściowo przechodzi do moczu, utrudnianie krystalizacji składników mineralnych w drogach moczowych ^[2][4]. W tradycyjnym przepisie odwar pije się między posiłkami ^[2].

Działanie moczopędne skrzypu bywa jednak nieregularne ^[4]. W piśmiennictwie tłumaczy się to tym, że jedna z saponin skrzypu, a słabiej związki krzemu, osłabiają ten efekt ^[4]. W dawnych doświadczeniach działanie moczopędne ziela bywało wyraźne, ale w części przypadków nie pojawiało się wcale ^[2].

Obrzęki, które towarzyszą chorobom serca lub nerek, są objawem tych chorób, a nie osobną dolegliwością. Przy takich obrzękach odwar ze skrzypu wymienia się w piśmiennictwie zielarskim wyłącznie jako środek pomocniczy ^[4].

Czego nie stosować samodzielnie

Skrzyp błotny zawiera trujące alkaloidy i w dawnych doświadczeniach na zwierzętach okazał się toksyczny, w przeciwieństwie do skrzypu polnego ^[11][12][5]. Ziele skrzypu polnego bywa często zafałszowywane innymi gatunkami skrzypu, a także mieszańcami o nieznanej zawartości alkaloidów ^[12]. Surowiec nie powinien zawierać domieszek innych gatunków skrzypu ^[11][5].

Skrzyp polny rozpoznaje się po bocznych gałązkach: ich pierwszy odcinek jest co najmniej tak długi jak pochwa liściowa (pierścień zrośniętych drobnych listków) na pędzie głównym ^[6]. Gdy ten odcinek jest krótszy od pochwy, wskazuje to na inny gatunek skrzypu ^[6]. Podobny bywa też skrzyp leśny, dlatego zbiór wymaga jednoznacznego odróżnienia obu roślin ^[6].

Witamina B1, uczulenia i ciąża

Ziele skrzypu zawiera tiaminazę, czyli substancję rozkładającą witaminę B1, nazywaną też antywitaminą B1 ^[5][2]. Długotrwałe stosowanie ziela może prowadzić do niedoboru witaminy B1 z typowymi objawami ^[2][4]. Przy dłuższym stosowaniu wyciągów źródła zalecają równoczesne przyjmowanie witaminy B1 ^[2][4][3]. Ziele jest przeciwwskazane przy niedoborze witaminy B1 z zapaleniem wielu nerwów i zbyt wolnym biciem serca ^[2].

Zatrucie zwierząt gospodarskich skrzypem wiąże się przynajmniej częściowo z substancją rozkładającą witaminę B1 ^[12]. Nie wiadomo, czy taka aktywność występuje w wyciągach z suszonego ziela ^[12].

Ziele skrzypu może rzadko wywołać reakcję uczuleniową u osób uczulonych na nikotynę ^[12]. Opisano mężczyznę uczulonego na nikotynę, u którego kontakt ze skrzypem rosnącym przy domu wywołał zmiany skórne na dłoni i twarzy ^[12]. U niewielu kobiet w ciąży nie zauważono szkód, ale danych jest za mało, by uznać ziele za bezpieczne w ciąży ^[12]. Nie oczekuje się, by ziele skrzypu utrudniało prowadzenie pojazdów lub obsługę maszyn ^[12].

Dzieci i nastolatki

Spożycie dużych ilości skrzypu polnego może być toksyczne ^[12]. Zdarzało się to u dzieci, które używały łodyg skrzypu jako dmuchawek i gwizdków ^[12].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Ziele zawiera około 10% soli mineralnych, w tym 0,5–1,8% krzemionki rozpuszczalnej w wodzie ^[2]. Według innego opisu ziele zawiera 5,19–7,77% krzemu, w tym 0,5–1,5% krzemionki rozpuszczalnej w wodzie i wchłanianej z przewodu pokarmowego ^[13]. Wśród flawonoidów wymienia się ekwizetrynę i izokwercytrynę, a wśród saponin ekwizetoninę, która słabo uszkadza czerwone krwinki ^[2][4]. Wśród składników ziela wymienia się też alkaloidy nikotynę i palustrynę ^[4]. Zatrucie zwierząt gospodarskich skrzypem, zwane ekwizetozą, łączy się z substancją rozkładającą tiaminę (witaminę B1), a nie z krzemionką ani kwasem akonitowym ^[12].

W piśmiennictwie podaje się typową dawkę dobową dla dorosłych 3–12 g suszonego ziela, także w naparze lub odwarze (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[12]. Dawne zalecenia przy długim stosowaniu wyciągów mówiły o tabletkach witaminy B1 0,003 g po 1–2 dziennie (dawka z piśmiennictwa, nie zalecenie) ^[2][4]. W doświadczeniach działanie moczopędne ziela bywało silniejsze niż teobrominy lub mocznika (substancji dawniej używanych jako środki moczopędne), ale niekiedy w ogóle nie występowało ^[2].

W małym badaniu u 5 zdrowych mężczyzn porównywano wchłanianie krzemu z trzech suplementów z kwasem ortokrzemowym, w tym płynu z dodatkiem skrzypu polnego i rozmarynu ^[14]. Każdy uczestnik przyjął po kolei wszystkie trzy preparaty, zawsze 21,6 mg krzemu (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[14]. W ciągu 6 godzin z moczem wydaliło się 34,6% krzemu z preparatu z aloesem, 32,4% z preparatu ze skrzypem i rozmarynem oraz 27,2% z proszku, a różnice mogły być przypadkowe ^[14]. Badanie dotyczyło suplementów z kwasem ortokrzemowym, a nie zwykłego odwaru ze skrzypu ^[14].

W japońskim badaniu u mężczyzn z łagodnym przerostem prostaty porównywano dwie postacie tabletek z mieszaniną pięciu składników, w tym wyciągiem ze skrzypu polnego ^[15]. Obie postacie były dobrze tolerowane, objawy stopniowo słabły, a nocne oddawanie moczu było rzadsze ^[15]. Wszyscy uczestnicy dostawali preparat, więc nie wiadomo, ile poprawy przyszłoby samo, a wyniku nie da się przypisać samemu skrzypowi ^[15].