Szałwia lekarska z ogródka: płukanki, pot i granice umiaru

Szałwia lekarska (Salvia officinalis) to jeden z kilku gatunków szałwii, który można uprawiać w doniczce albo w ogrodzie ^[1][2]. Jej liście od dawna kojarzą się z płukaniem gardła, a w dawnym zielarstwie także z ograniczaniem pocenia ^[1][3]. Z liści przygotowuje się napary, nalewki i wyciągi płynne, które stosuje się zarówno do płukania, jak i doustnie ^[2][4].

Liście prosto z grządki

Surowcem leczniczym szałwii lekarskiej są liście ^[2]. Zawierają one olejek eteryczny (lotną, pachnącą część rośliny), w którym jest między innymi tujon ^[4]. Są w nich też garbniki (substancje, które ściągają i wysuszają błony śluzowe) ^[4].

W piśmiennictwie zielarskim opisuje się napary nie tylko z suszonych, ale też ze świeżych liści szałwii ^[2]. Przed zaparzeniem zaleca się tam porwać listki na kawałki albo pognieść je tłuczkiem ^[2]. Świeżym przetworom przypisuje się w tym piśmiennictwie silniejsze działanie odkażające ^[2].

Nie każda szałwia działa tak samo. Dziko rosnąca w górach południowej Polski szałwia lepka nie zawiera tujonu i nie hamuje pocenia ^[5].

Płukanki do gardła i jamy ustnej

Szałwię lekarską stosuje się przy stanach zapalnych jamy ustnej, dziąseł i gardła ^[1][6]. Najczęściej przygotowuje się z niej mocną herbatkę do płukania gardła ^[1]. Płukanki z szałwii wykorzystuje się też przy krwawieniu dziąseł, także po wyrwaniu zęba ^[1].

W piśmiennictwie zielarskim podaje się na napar 1–2 łyżki liści na szklankę wrzącej wody, pozostawione pod przykryciem ^[6]. Taki napar opisuje się tam do płukania gardła, okładów i przemywania ^[6].

Do płukania jamy ustnej i gardła używa się też nalewki albo wyciągu płynnego z liści, rozcieńczonych wodą ^[4]. Nierozcieńczoną nalewką w piśmiennictwie zielarskim zaleca się pędzlować afty i bolesne ranki na dziąsłach ^[2][6].

Wyciągom z szałwii przypisuje się działanie przeciwzapalne na błony śluzowe ^[4][7]. Mają one zmniejszać zaczerwienienie i drobne krwawienia z uszkodzonych naczyń włosowatych ^[4]. Po miejscowym kontakcie z produktami z szałwii opisywano sporadyczne reakcje uczuleniowe ^[8].

Szałwia na pocenie w dawnym zielarstwie

W przedwojennym zielniku opisano napar z 10 g liści na litr wody, pity przy nocnych potach u chorych na gruźlicę ^[3]. Ten sam napar podawano też przy biegunce, przeziębieniu i kaszlu ^[3].

Nalewkę i wyciąg płynny z liści szałwii przyjmowano doustnie, by ograniczyć pocenie ^[4]. Jako środek przeciwpotny wymieniano także sok ze świeżych liści ^[7]. Napar z szałwii bywa też dodawany do kąpieli albo używany do moczenia stóp przy nadmiernej potliwości ^[1].

W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się szałwii zmniejszanie wydzielania potu, łoju i mleka ^[2].

Co wiadomo z obserwacji u ludzi

Działanie przeciwpotne liścia szałwii opisywano u zwierząt i u ludzi ^[7]. Wyciąg wodny lub alkoholowy hamował obfite pocenie wywołane wcześniejszym zastrzykiem pilokarpiny (leku, który pobudza wydzielanie potu) ^[7]. W takim doświadczeniu pocenie wywoływano więc celowo lekiem, a nie badano codziennej potliwości ^[7].

Według opisów obserwacji u ludzi działanie przeciwpotne pojawia się szybko i jest najsilniejsze po 2–3 godzinach ^[7]. Opisy te pochodzą z poradnika dla lekarzy, a nie z badań, w których porównywano osoby biorące szałwię z osobami, które jej nie brały ^[7].

Tujon, olejek i duże dawki

Tujon, obecny między innymi w szałwii i piołunie, jest neurotoksyczny, czyli szkodzi układowi nerwowemu ^[9]. Stanowi on dużą część olejku eterycznego z liści szałwii ^[8].

Duże dawki wyciągów z szałwii przyjmowane przez dłuższy czas mogą wywołać nudności, wymioty, otępienie i drgawki ^[7][4]. Źródła wiążą te objawy z tujonem zawartym w olejku eterycznym ^[7][4]. W piśmiennictwie zielarskim wymienia się przy nadmiernych dawkach także bóle i zawroty głowy ^[2].

Po wypiciu olejku szałwiowego opisywano zatrucia z nawracającymi wymiotami, ślinotokiem i napadami drgawek ^[8]. Objawy takiego zatrucia mogą pojawić się z opóźnieniem, od kilku minut do kilku godzin ^[8].

Źródła zalecają, by nie przekraczać zalecanych dawek alkoholowych preparatów z szałwii z powodu tujonu ^[8]. Przy długotrwałym stosowaniu wymagana jest ostrożność, z wyjątkiem odmian ubogich w tujon ^[8].

Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się w piśmiennictwie 3–12 g suszonego liścia dziennie, także w postaci naparu ^[8]. Przy umiarkowanych dawkach działania niepożądane liścia szałwii są niemal nieznane ^[8].

Większych dawek liścia szałwii nie zaleca się przy ostrym nieżycie żołądka ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim przeciwwskazaniem są też nowotwory pobudzane przez estrogeny (żeńskie hormony płciowe) ^[6].

Ciąża i karmienie piersią

Liść szałwii jest przeciwwskazany w ciąży i w okresie karmienia piersią ^[8][6]. Zalicza się go do środków, które mogą zaszkodzić płodowi lub noworodkowi, choć bez wywoływania wad rozwojowych ^[8].

Z powodu możliwej toksyczności tujonu i innych składników olejku panuje pogląd, by w ciąży i podczas karmienia nie stosować szałwii w żadnej ilości ^[8]. Obawa ta jest w dużej mierze teoretyczna, mimo to liść szałwii pozostaje w tym czasie przeciwwskazany ^[8]. Ze względu na tujon w piśmiennictwie zielarskim nie poleca się preparatów z szałwii kobietom w ciąży ^[2].

Alkoholowe przetwory z szałwii stosowano tradycyjnie, by zahamować nadmierne wydzielanie mleka u matek karmiących ^[4]. W tym celu szałwię stosowano także zewnętrznie ^[8]. W okresie karmienia liść szałwii jest przeciwwskazany, z wyjątkiem stosowania w celu zahamowania laktacji ^[8].

Dzieci i nastolatki

Brakuje danych o stosowaniu szałwii u dzieci, choć w zalecanych dawkach nie oczekuje się działań niepożądanych ^[8].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Liść szałwii zawiera do 2,5% olejku eterycznego, w którym α-tujon stanowi do 60%, a β-tujon do 10% ^[8]. Obok tujonu w olejku są kamfora i cyneol, którym przypisuje się potencjalne działanie sprzyjające napadom drgawek ^[8]. Liść zawiera też do 8% garbników oraz kwasy wielofenolowe i kwas ursolowy ^[4].

W piśmiennictwie garbnikom, kwasom wielofenolowym i części składników olejku, zwłaszcza cyneolowi i tujonowi, przypisuje się zabijanie lub hamowanie wzrostu wielu drobnoustrojów chorobotwórczych ^[4]. Liść szałwii ma hamować wzrost bakterii Gram-dodatnich, także opornych na antybiotyki, a słabiej bakterii Gram-ujemnych ^[7].

Według opisów obserwacji u ludzi działanie przeciwpotne szałwii utrzymuje się 1–3 dni ^[7].

Olejek szałwiowy podawany szczurom do jamy brzusznej działał drgawkowo w dawkach powyżej 0,5 g/kg, a dawka śmiertelna wynosiła 3,2 g/kg ^[8]. Najbardziej toksyczne okazały się kamfora i tujon ^[8]. Po podaniu doustnym połowa szczurów ginęła po dawce olejku 2,6 g/kg ^[8].

W opisanych zatruciach olejkiem napady drgawek przebiegały z sinicą i ryzykiem zapadnięcia języka, przedzielone okresami zwiotczenia mięśni ^[8]. Po 2–3 napadach następował powrót do zdrowia, z niepamięcią tych zdarzeń ^[8].

Wodne i alkoholowe wyciągi z liścia podawane doustnie szczurom w dawce 250 mg/kg (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) w dniach 1–10 po kryciu nie utrudniały zagnieżdżenia zarodka ^[8].

Monografia Komisji E podaje dawki dobowe: liść w naparach 4–6 g, olejek 0,1–0,3 g, nalewka 2,5–7,5 g (dawki z monografii, nie zalecenie) ^[2].

Olejki innych gatunków zawierają mniej tujonu: olejek z Salvia lavandulifolia około 0,5–1%, a olejek z Salvia sclarea do 0,2% ^[6].