Tatarak: zapach Zielonych Świątek i gorzka prawda o beta-azaronie

Tatarak zwyczajny to roślina mokradeł o aromatycznych liściach i grubym, gorzkim kłączu ^[1][2][3]. Dawniej po jego kłącze sięgano przy kłopotach z trawieniem i do kąpieli ^[3][4]. Dziś najwięcej uwagi przyciąga beta-azaron – składnik olejku, którego ilość mocno zależy od odmiany rośliny ^[5][1].

Roślina znad stawów

Tatarak zwyczajny (Acorus calamus) rośnie na mokradłach i terenach błotnistych, często w pobliżu stawów i jezior ^[1][6]. Spotyka się go też w miejscach dawniej związanych z ludźmi: przy przeprawach przez wodę, miejscach czerpania wody i domostwach ^[1]. Ma grube, pełzające kłącze, białe i gąbczaste w środku, oraz mięsiste liście ^[2]. Smak kłącza porównywano do smaku imbiru ^[2].

Tatarak i pałka wodna to dwa odrębne gatunki, które różnią się właściwościami i sposobem wykorzystania ^[1]. Dawne źródła ostrzegały też przed pomyleniem tataraku z kosaćcem żółtym, zwanym błotnym ^[2]. Kłącze kosaćca jest bez zapachu, ostro ściągające i brunatnoczerwonawe w środku i na zewnątrz ^[2].

W dawnych źródłach podawano, że tatarak pochodzi z Azji i trafił do Europy w XVI wieku z Tatarii ^[7]. Od Tatarii miała pochodzić jego polska nazwa ^[7].

Zielone Świątki i zapach w domu

Zielone Świątki od dawna kojarzą się z majeniem domów i obejść świeżą zielenią. Liście tataraku wykorzystuje się także przy wypieku chleba, któremu nadają charakterystyczny aromat ^[1]. Wiosenne kłącza smażono dawniej w cukrze, a cukrzony korzeń miał być szczególnie ceniony w Persji i Arabii ^[2].

W dawnej medycynie ludowej korzeń żuto przy bólu zębów ^[2]. Odwar z kłączy i liści dodawano do nasiadówek w chorobach kobiecych ^[2]. Według dawnych przekazów Hildegarda z Bingen uważała tatarak za roślinę pobudzającą trawienie i wzmacniającą żołądek ^[8].

Gorzkie kłącze w tradycji

W piśmiennictwie zielarskim przetwory z kłącza tataraku opisywano przy przewlekłych, łagodnych zaburzeniach trawienia i braku apetytu ^[3][9]. Wymieniano je też przy wzdęciach i kolce jelitowej ^[3][9]. Działanie przypisywano goryczy kłącza, która miała pobudzać wydzielanie soku żołądkowego i poprawiać trawienie ^[3][9]. W dawnych poradnikach opisywano napar z kłącza parzony w termosie i pity przed posiłkiem ^[3].

Kłącze stosowano też zewnętrznie, zwłaszcza do kąpieli ^[4][1]. Rozdrobnione kłącze moczono w zimnej wodzie, krótko gotowano, przecedzano i wlewano odwar do wanny ^[4]. Kąpielom tatarakowym przypisywano działanie uspokajające i łagodzące świąd w chorobach skóry ^[9]. Z kłączy przygotowuje się również płukankę do włosów ^[1].

Olejek tatarakowy dodawany do preparatów do kąpieli powodował zaczerwienienie i zapalenie skóry ^[6]. Przyjmowania olejku doustnie się nie zaleca ^[6].

Beta-azaron pod lupą

Beta-azaron to jeden ze składników olejku eterycznego (lotnej, pachnącej części) z kłącza tataraku ^[5]. Z powodu jego właściwości rakotwórczych i uszkadzających materiał genetyczny stosowanie tataraku do wewnątrz znacznie ograniczono ^[5].

Przegląd badań na zwierzętach i komórkach wskazuje, że alfa- i beta-azaron mogą wywoływać nowotwory wątroby ^[10]. Autorzy przeglądu uznali, że te związki mogą też uszkadzać materiał genetyczny i powodować wady rozwojowe płodu ^[10]. Zaznaczyli jednak, że tę toksyczność trzeba jeszcze potwierdzić w dalszych badaniach na zwierzętach z różnymi dawkami ^[10].

Inny przegląd opisuje szkodliwy wpływ azaronów na serce, wątrobę i rozrodczość oraz działanie rakotwórcze, przy różnej wiarygodności danych ^[11]. Skuteczności i bezpieczeństwa azaronów u ludzi wciąż nie ustalono ^[11]. Prace nad tatarakiem w chorobach serca dotyczą wyłącznie komórek i zwierząt, bo badań u ludzi nie przeprowadzono ^[12].

Nie każdy tatarak jest taki sam

Ilość beta-azaronu zależy od odmiany tataraku i jej ploidalności, czyli liczby kompletów chromosomów w komórkach ^[1][5]. Północnoamerykańskie formy diploidalne nie zawierają beta-azaronu ^[5]. W europejskich formach triploidalnych występuje go niewiele ^[5]. W olejku azjatyckich form tetraploidalnych beta-azaron jest składnikiem dominującym ^[5][1].

Źródła zalecają stosowanie wyłącznie kłączy, które zawierają tylko śladowe ilości beta-azaronu ^[6]. W Polsce dopuszczono do obrotu niektóre preparaty z wyciągami z korzeni europejskich odmian triploidalnych, ubogich w beta-azaron ^[5].

Aromaty, ciąża i inne ograniczenia

Azarony mają walory zapachowe i smakowe, dlatego trafiają do perfum, żywności i tradycyjnych preparatów ziołowych ^[11]. Ze względu na szacowane spożycie i opisane szkodliwe skutki urzędy ograniczyły stosowanie beta-azaronu i preparatów z tataraku albo wydały zalecenia ^[11]. Alfa- i gamma-azaronu takie przepisy bezpośrednio nie objęły, bo danych o nich jest za mało ^[11].

Tatarak uznaje się za potencjalnie toksyczny i ogólnie nie zaleca się go do stosowania wewnętrznego ^[13]. Zioła zawierające beta-azaron, w tym tatarak, nie powinny być stosowane długotrwale ^[6]. Tatarak należy do ziół toksycznych lub potencjalnie toksycznych, których nie przyjmuje się w ciąży z powodu możliwych poważnych szkód dla płodu ^[6]. Źródła zalecają też unikanie ziół z beta-azaronem podczas karmienia piersią ^[6].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kłącze zawiera do 5,5% olejku eterycznego, w którym beta- i alfa-azaron stanowią do 16%, a w olejku indyjskim do 82% ^[3]. W indyjskim gatunku Acorus angustatus beta-azaron stanowi 80–96% olejku, a w europejskim i amerykańskim tataraku występuje śladowo ^[6]. Beta-azaron to cis-azaron, a alfa-azaron to trans-azaron; oba zalicza się do fenylopropanoidowych składników olejków eterycznych ^[5]. Beta-azaron opisuje się jako prokancerogen, czyli związek, który może stać się rakotwórczy po przemianach w organizmie ^[6].

Za gorzki smak odpowiada akoryna, której w kłączu jest około 0,2% ^[3][9]. Kłącze zawiera też garbniki, śluz, cholinę, kwasy organiczne i dużo skrobi ^[3][9].

W badaniach na gryzoniach alfa- i beta-azaron słabo wchłaniały się po podaniu doustnym i krótko utrzymywały się we krwi ^[10]. Rozkładają je głównie enzymy wątroby ^[10]. Na wyizolowanym jelicie szczura azaron zmniejszał napięcie i skurcze, ale słabiej niż papaweryna (lek rozkurczowy) ^[9].