Rośliny trujące, których nie zbiera się samemu

Konwalia majowa, naparstnica purpurowa, pokrzyk wilcza jagoda, lulek czarny, zimowit jesienny i bieluń dziędzierzawa należą do roślin trujących lub silnie toksycznych ^[1][2][3]. Z części z nich pochodzą jednak substancje stosowane w lecznictwie, na przykład atropina z pokrzyku czy kolchicyna z zimowita ^[2][4].

Czego nie stosować samodzielnie

Konwalia majowa (Convallaria majalis) jest toksyczna i nie powinna być przyjmowana doustnie, chyba że jest to wyraźnie wskazane ^[1]. Naparstnica purpurowa (Digitalis purpurea) jest toksyczna i nie powinna być przyjmowana doustnie ^[1]. Pokrzyk wilcza jagoda (Atropa belladonna) jest w całości silnie trującą rośliną ^[2]. Lulek czarny (Hyoscyamus niger) jest toksyczny i nie powinien być przyjmowany doustnie ^[1]. Zimowit jesienny (Colchicum autumnale) zawiera kolchicynę, substancję bardzo toksyczną ^[3]. Bieluń dziędzierzawa (Datura stramonium) jest toksyczny i nie powinien być przyjmowany doustnie ^[1].

Pomyłki, które kończą się w szpitalu

W stanie Waszyngton starsze małżeństwo zebrało naparstnicę, biorąc ją za żywokost, bo przed kwitnieniem obie rośliny są do siebie podobne ^[5]. Oba zatrucia zakończyły się śmiercią ^[5]. W innym opisanym przypadku dwaj wcześniej zdrowi mężczyźni przypadkiem zjedli sporo naparstnicy i mieli zaburzenie przewodzenia w sercu ^[6]. Po leczeniu wielokrotnymi dawkami węgla aktywnego obaj wyzdrowieli ^[6].

Czarne lub ciemnogranatowe jagody pokrzyku można pomylić z innymi jadalnymi owocami, co jest szczególnie groźne dla dzieci ^[7][8]. Opisywano też sklepowe herbatki ziołowe zanieczyszczone częściami pokrzyku, które wywoływały objawy zatrucia ^[5]. Pokrzyk jest rośliną chronioną i rzadko spotyka się go w naturze ^[9].

Nasiona bielunia dziędzierzawy trafiały do żywności, a zatrucia po zjedzeniu takich skażonych produktów notowano w różnych miejscach na świecie ^[10]. Do zatruć zimowitem dochodzi także przez przypadkowe zjedzenie rośliny, a samozatrucie jego kwiatami jest możliwe ^[11][12].

Jak wygląda zatrucie

Konwalia i naparstnica zawierają glikozydy nasercowe (substancje silnie działające na serce) ^[5][13]. Nadmiar tych glikozydów wywołuje uporczywe wymioty, silne bóle brzucha i liczne dodatkowe skurcze serca ^[14]. Dawka śmiertelna wywołuje trzepotanie i migotanie komór, czyli groźne dla życia zaburzenia rytmu serca ^[14]. Glikozydy naparstnicy gromadzą się w organizmie, bo ich rozkład i wydalanie nie nadążają za wchłanianiem ^[14][13]. Wśród objawów przedawkowania naparstnicy wymienia się też nudności, zaburzenia widzenia oraz zawroty i bóle głowy ^[15]. Saponiny (substancje pieniące się jak mydło) z ziela, czyli nadziemnej części konwalii, mogą podrażniać błonę śluzową przewodu pokarmowego ^[14].

Pokrzyk, lulek i bieluń zawierają atropinę i hioscynę, czyli alkaloidy (silnie działające substancje roślinne) ^[16]. Zatrucie pokrzykiem objawia się szybkim biciem serca, szybkim lub chrapliwym oddechem, bardzo wysoką gorączką i niepokojem ^[5]. Dochodzą do tego splątanie i omamy przechodzące w majaczenie ^[5]. Działania niepożądane liści lulka i bielunia są takie same jak pokrzyku ^[17][18]. Skopolamina z liści bielunia wywołuje znaczne zaburzenia myślenia, otępienie i dezorientację ^[18]. Działanie wyciągu z lulka jest niestałe, bo proporcje jego alkaloidów bywają różne ^[17]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że w dalszym okresie zatrucia tymi alkaloidami może dojść do śmierci z porażenia ośrodka oddechowego ^[9].

Ostre zatrucie kolchicyną z zimowita objawia się krwawą biegunką, krwią w moczu, skąpym oddawaniem moczu i wstrząsem ^[4]. Narasta też porażenie ośrodkowego układu nerwowego ^[4]. Zatrucie kolchicyną zdarza się rzadko, ale jest poważne, może być śmiertelne i nie ma na nie odtrutki ^[11]. W opisie dwóch zatruć zimowitem obaj chorzy mieli na początku takie same objawy, ale jeden wyzdrowiał, a drugi zmarł z powodu niewydolności wielu narządów ^[11]. Z tego powodu przy podejrzeniu zatrucia kolchicyną zaleca się leczenie na zasadach intensywnej terapii, niezależnie od nasilenia objawów ^[11].

U mężczyzny, który zjadł około 40 kwiatów zimowita, wystąpiły nudności, wymioty, ból brzucha, a później biegunka ^[19]. Leczono go głównie podtrzymująco i wyzdrowiał ^[19].

Leki tylko z rąk lekarza

Ziele konwalii jest surowcem silnie działającym, dlatego wraz z przetworami wydaje się je w aptekach wyłącznie na receptę lekarską ^[20]. Glikozydy naparstnicy stosuje się w lecznictwie przede wszystkim w niewydolności serca i niektórych zaburzeniach rytmu ^[13]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że liść naparstnicy był punktem wyjścia dla współczesnych leków nasercowych, takich jak digoksyna (lek nasercowy na receptę) ^[15].

Atropina z pokrzyku jest stosowana między innymi w kroplach rozszerzających źrenicę i w zastrzykach przy zatruciach niektórymi środkami ochrony roślin ^[2]. Kolchicynę z zimowita stosuje się przeciwbólowo w ostrym napadzie dny moczanowej (bolesnego zapalenia stawów) ^[4]. Nie podaje się jej już długotrwale ani zapobiegawczo, bo istnieją bezpieczniejsze leki syntetyczne ^[4].

Rośliny z rodziny psiankowatych, w tym bieluń i pokrzyk, są przeciwwskazane przy jaskrze (chorobie oka), zatrzymaniu moczu oraz porażeniu i niedrożności jelit ^[21]. Przeciwwskazania do stosowania liścia lulka i liścia bielunia są takie same jak dla pokrzyku ^[17][18]. Konwalia w połączeniu z wapniem, chinidyną (lekiem na zaburzenia rytmu serca), długo przyjmowanymi lekami sterydowymi, środkami przeczyszczającymi i niektórymi lekami moczopędnymi może nasilać działanie i objawy niepożądane ^[5]. Przy preparatach naparstnicy opisywano interakcje między innymi z preparatami wapnia i witaminą D, lekami przeciwkrzepliwymi, sterydami, insuliną i lekami przeczyszczającymi ^[15]. Bieluń należy do roślin podejrzewanych o wywoływanie wad rozwojowych u płodu ^[5].

Dzieci i nastolatki

Dzieci są bardziej wrażliwe na alkaloidy obecne w pokrzyku, lulku i bieluniu ^[9][16]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że dzieci mogą ulec śmiertelnemu zatruciu po zjedzeniu 4–5 owoców wilczej jagody ^[9]. Źródła uznają za niedopuszczalny dostęp dzieci do takich roślin, także uprawianych w ogrodzie ^[9].

Opisano przypadek 11-letniej dziewczynki, której podano pokrzyk jako środek na żółtaczkę ^[8]. Z ciężkim zatruciem trafiła na oddział intensywnej terapii, a po leczeniu objawowym jej stan się poprawił ^[8].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Kolchamina, inny alkaloid zimowita, jest 7–8 razy mniej toksyczna od kolchicyny ^[3]. U mężczyzny zatrutego kwiatami zimowita najwyższe stężenie kolchicyny w osoczu krwi wynosiło 4,34 ng/mL po 13 godzinach ^[19]. W drugim opisanym przypadku zatrucia zimowitem chory zmarł 52 godziny po zjedzeniu rośliny ^[11]. Dwaj mężczyźni zatruci naparstnicą mieli we krwi stężenie digoksyny 4,9 μg/litr ^[6].

Konwalatoksyna, główny glikozyd nasercowy konwalii, wywołuje u ludzi zatrucia pokarmowe, a w badaniach na komórkach uszkadzała komórki wyściełające naczynia krwionośne ^[22]. Konwalatoksyna zakłóca pomiar digoksyny we krwi w części testów laboratoryjnych ^[23].

W piśmiennictwie opisuje się, że w lulku hioscyjamina pobudza niektóre ośrodki mózgu, a skopolamina je poraża, powodując uspokojenie, otępienie i osłabienie woli ^[17][24]. W badaniu na szczurach podawanie bielunia ciężarnym samicom wiązało się z zaburzeniami pamięci u dorastającego potomstwa ^[25].