Ostropest, karczoch i mniszek: skąd ich sława roślin „od wątroby”

Ostropest plamisty, karczoch i mniszek od dawna uchodzą za rośliny „od wątroby” ^[1][2][3]. Wszystkie trzy wiąże się z wątrobą i z odpływem żółci, a z owoców ostropestu powstał nawet lek ^[4][5][6][7]. Ciekawe jest to, jak ta długa tradycja wypada w zestawieniu z badaniami u ludzi.

Wątroba, żółć i „czyszczenie krwi”

Mniszek pospolity (Taraxacum officinale) stosuje się w medycynie od XIII wieku jako typowy środek „wątrobowy” ^[3]. Dawniej przypisywano mu działanie odtruwające i oczyszczające, nazywane „czyszczeniem krwi” ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim tłumaczy się to tym, że niektóre substancje mniszka wiążą szkodliwe produkty przemiany materii w związki rozpuszczalne w wodzie ^[6].

Ostropest plamisty (Silybum marianum) tradycyjnie stosowano przy problemach z wątrobą i woreczkiem żółciowym ^[4][7]. Należy do głównych ziół, które tradycyjnie uważa się za chroniące wątrobę ^[1]. Z jego owoców otrzymuje się sylimarynę – mieszaninę substancji roślinnych, którą w 1969 roku wprowadzono w Niemczech jako lek ^[7].

Karczoch zwyczajny (Cynara scolymus) jest znany głównie jako warzywo, ale do celów leczniczych używa się jego liści ^[8][9]. Tradycyjnie stosowano go m.in. przy żółtaczce, kamieniach żółciowych i niewydolności wątroby, a także przy dnie i reumatyzmie ^[5]. Liście karczocha ceni się za pobudzanie odpływu żółci i moczu oraz za wspieranie odnowy wątroby ^[5].

Ostropest pod lupą badań

W starszym piśmiennictwie sylimarynę z owoców ostropestu zalecano wyłącznie w chorobach wątroby, zwłaszcza w wirusowym zapaleniu wątroby i po przebytej żółtaczce zakaźnej ^[10]. Opisywano też szczególnie dobre wyniki w zatruciach muchomorami i korzystne zmiany u alkoholików z zaawansowaną marskością wątroby ^[10]. Były to jednak obserwacje chorych, a nie badania z grupą porównawczą ^[10].

Nowszy przegląd wielu badań zebrał takie, w których porównywano osoby biorące sylimarynę z osobami, które jej nie brały ^[11]. U biorących sylimarynę spadały we krwi enzymy wątrobowe AST i ALT, których wysoki poziom zwykle świadczy o uszkodzeniu wątroby ^[11]. W przypadku trzeciego badanego enzymu, ALP, różnica mogła być przypadkowa ^[11]. Spadek enzymów widziano u osób ze stłuszczeniem wątroby niezwiązanym z alkoholem i u osób z wirusowym zapaleniem wątroby ^[11]. Przy uszkodzeniu wątroby przez leki i przy chorobie wątroby związanej z alkoholem wyraźnego działania ochronnego nie zaobserwowano ^[11]. Lepszy wynik badania krwi nie jest jeszcze tym samym co wyleczenie choroby wątroby.

Karczoch: żółć, trawienie i skromne dane

W starszym polskim piśmiennictwie ziele karczocha (nadziemną część rośliny) zalecano głównie w chorobach wątroby i dróg żółciowych, m.in. w zastoju żółci ^[2]. Wyciągom z liści przypisuje się działanie żółciopędne, moczopędne, rozkurczowe i chroniące wątrobę ^[12][5].

W jednym badaniu mieszanka ziołowa z wyciągiem z karczocha zwiększała wydzielanie żółci i łagodziła objawy niestrawności ^[5]. Badano jednak mieszankę, a nie sam karczoch ^[5]. W przeglądzie badań nad działaniem przeciwutleniającym karczocha nieliczne badania u ludzi pokazały brak zmian albo tylko niewielką poprawę ^[13]. Przekonujące wyniki tego przeglądu pochodziły z badań na zwierzętach ^[13].

Mniszek: żółciopędna tradycja

Korzeń i kwiat mniszka zalecano w chorobach wątroby z osłabionym wytwarzaniem żółci oraz w okresie zdrowienia po wirusowym zapaleniu wątroby ^[14][6]. Stosowano go też przy zastoju żółci w pęcherzyku i przy zagrożeniu kamicą żółciową, a w samej kamicy – pomocniczo ^[6][14]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się mu pobudzanie wątroby do wytwarzania żółci i ułatwianie jej odpływu do dwunastnicy ^[6][14]. W tym samym piśmiennictwie podaje się, że działanie to potwierdzono w badaniach farmakologicznych i klinicznych ^[6].

Tradycyjnie przygotowuje się odwar z korzenia albo kwiatu, często z mieszaniny obu, gotowany powoli pod przykryciem ^[14]. Odwar pije się przed jedzeniem jako środek żółciopędny i moczopędny ^[14][6]. Młode liście mniszka jada się też na surowo w wiosennych sałatkach ^[15].

Kto nie powinien po nie sięgać

Liść karczocha jest przeciwwskazany przy niedrożności dróg żółciowych ^[16]. Inne źródła przy kamicy żółciowej i niedrożności pęcherzyka zalecają stosowanie karczocha z ostrożnością, pod nadzorem specjalisty ^[5]. Przy zielu mniszka jako przeciwwskazania wymienia się niedrożność dróg żółciowych i jelit ^[17]. W kamicy żółciowej ziele mniszka opisuje się jako możliwe do stosowania tylko w porozumieniu z lekarzem ^[17].

Karczoch i mniszek należą do roślin złożonych (astrowatych), podobnie jak ambrozja, stokrotki i chryzantemy ^[8][15][18]. Znane uczulenie na ostropest jest przeciwwskazaniem do jego stosowania ^[4]. U osób nadwrażliwych na rośliny złożone przy ostropeście zaleca się ostrożność ^[4]. Ostrożność zaleca się też przy karczochu u osób uczulonych na niego lub na inne rośliny złożone ^[5]. Opisano przypadek pokrzywki i nagłego obrzęku skóry po zjedzeniu karczocha ^[5]. Osobom uczulonym na rośliny złożone zaleca się unikanie stosowania liścia mniszka i produktów z niego na skórę ^[18]. Uczulenia kontaktowe na mniszek opisywano zwłaszcza u ogrodników i florystów ^[18].

Opisano przypadek zapalenia wątroby przypisywany jedzeniu karczocha ^[5]. Po preparacie złożonym z ostropestem opisano przypadek zapalenia żołądka i jelit z zapaścią, które wróciło po ponownym przyjęciu ^[19]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że sylimaryna w większych ilościach może wywoływać przeczyszczenie, wiatry i ból brzucha ^[20]. Według przeglądu badań klinicznych wyciągi z ostropestu nie były toksyczne dla ludzi ^[4].

W ciąży wyciąg z sylimaryny, karczoch i mniszek przyjmowało niewiele kobiet bez zauważonych szkód, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[4][5][18]. Karczoch oraz liść i korzeń mniszka źródła uznają za zgodne z karmieniem piersią ^[5][18].

Dzieci i nastolatki

W jednym badaniu u dzieci przyjmujących sylimarynę nie zauważono złych skutków ani w objawach, ani w badaniach laboratoryjnych ^[4]. O stosowaniu karczocha i mniszka u dzieci brak danych, choć źródła nie spodziewają się działań niepożądanych ^[16][18].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Przegląd z 2025 roku objął 55 badań z grupą porównawczą i łącznie 3545 chorych ^[11]. Nie znaleziono w nim związku między dawką, wiekiem, BMI i czasem leczenia a działaniem ochronnym sylimaryny ^[11]. Większy spadek enzymów widziano u osób poniżej 50 lat oraz u osób z BMI poniżej 30 ^[11]. Autorzy sugerują dostosowanie dawki i czasu stosowania do przyczyny uszkodzenia wątroby ^[11].

Sylimaryna to mieszanina kilku pokrewnych substancji roślinnych, wśród których główną jest sylibina ^[7]. Owoc zawiera 2–3% sylimaryny, a wyciągi standaryzowane 70–80%, więc nie są tym samym co zwykły susz ^[7]. W badaniach laboratoryjnych sylimaryna i sylibina chroniły przed substancjami uszkadzającymi wątrobę, takimi jak etanol czy paracetamol (lek przeciwbólowy) ^[4]. Jako mechanizmy wymienia się działanie przeciwutleniające i przeciwzapalne oraz utrudnianie wnikania toksyn do komórek wątroby ^[4].

U 9 z 13 chorych na raka prostaty, przyjmujących specjalny kompleks sylibiny w ilości 2,5–20 g dziennie (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), wzrosło stężenie bilirubiny (barwnika żółci) we krwi ^[4]. W badaniu u dzieci podawano sylimarynę w ilości 200 mg dziennie przez 30 dni (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie) ^[4]. W badaniach na zwierzętach wyciąg z sylimaryny nie uszkadzał płodu, a dla karczocha i mniszka takich badań brak ^[4][5][18].

Za najważniejsze składniki czynne liści karczocha uważa się grupę kwasów roślinnych, do której należy cynaryna ^[5]. W badaniach na zwierzętach cynaryna podana w zastrzyku do jamy brzusznej silnie i długo zwiększała wydzielanie żółci ^[5]. Przegląd działania przeciwutleniającego karczocha objął 39 prac: 2 badania u ludzi, 23 na zwierzętach i 14 na komórkach ^[13].