TSH, fT4 i fT3: jak czytać wyniki badań tarczycy
Damian Podraza — zielarz fitoterapeuta
Artykuł ma charakter edukacyjny i nie zastępuje porady lekarza ani farmaceuty. Leków nie należy odstawiać ani zmieniać bez konsultacji z lekarzem prowadzącym.
TSH (tyreotropina) to hormon przysadki mózgowej, czyli gruczołu u podstawy mózgu, który pobudza tarczycę [6]. Jego oznaczenie to jedno z podstawowych badań oceniających pracę tarczycy [1][6]. Uzupełniają je wolna tyroksyna (fT4), wolna trójjodotyronina (fT3) oraz przeciwciała przeciwtarczycowe [2][6]. Wyniki tych badań czyta się razem, bo pojedynczy parametr oglądany osobno bywa mylący [2].
W skrócie
- TSH to hormon przysadki, który pobudza tarczycę; jego wzrost często wskazuje na niedoczynność, a spadek może wskazywać na nadczynność [1][6].
- Ponad 99% hormonów tarczycy krąży związane z białkami, a aktywna jest tylko wolna część mierzona jako fT4 i fT3 [7].
- Aktywna T3 powstaje głównie z T4 poza tarczycą; do tej przemiany potrzebny jest m.in. selen [3][4][7].
- Podwyższone anty-TPO wskazują przede wszystkim na chorobę Hashimoto, a przeciwciała TRAb na chorobę Gravesa-Basedowa [8].
- Zakresy referencyjne TSH różnią się między laboratoriami i źródłami, dlatego wynik porównuje się z zakresem podanym na własnym wydruku [5][6].
Jak TSH steruje tarczycą
Podwzgórze (część mózgu) wydziela hormon TRH, który pobudza przysadkę do uwalniania TSH [1]. TSH skłania z kolei tarczycę do wytwarzania tyroksyny (T4) i trójjodotyroniny (T3) [1][6]. Hormony tarczycy regulują przemianę materii, temperaturę ciała, pracę serca i wytwarzanie energii [6].
Cały układ działa na zasadzie ujemnego sprzężenia zwrotnego (samoregulacji) [1]. Gdy hormonów tarczycy we krwi brakuje, przysadka wydziela więcej TSH [1][6]. Gdy jest ich za dużo, wydzielanie TSH spada [1][6]. Wysokie TSH często wskazuje więc na zbyt słabą pracę tarczycy, a niskie może wskazywać na zbyt intensywną [6].
TSH uchodzi za najczulsze badanie w kierunku pierwotnej niedoczynności [1]. Chodzi o niedoczynność, której źródło leży w samej tarczycy [1]. Niskie TSH nie zawsze jednak oznacza nadczynność [1]. Może też odzwierciedlać słabszą pracę przysadki lub podwzgórza, nazywaną niedoczynnością wtórną lub trzeciorzędową [1].
fT4 i fT3, czyli hormony wolne
Tarczyca wytwarza znacznie więcej T4 niż T3 [7]. Za hormon właściwie działający na przemianę materii uznaje się jednak T3 [3][7]. Powstaje ona w dużej mierze poza tarczycą, gdy od cząsteczki T4 zostaje odłączony jeden atom jodu [3][4]. Według Ursinusa ta przemiana zachodzi głównie w wątrobie [7].
Ponad 99% obu hormonów krąży we krwi w połączeniu z białkami nośnikowymi, przede wszystkim z TBG (globuliną wiążącą tyroksynę) [7]. Biologicznie czynna jest tylko niewielka wolna część, oznaczana jako fT4 i fT3 [7]. Wolne hormony lepiej oddają ilość dostępną dla tkanek niż hormony całkowite [3][4].
Stężenie hormonów całkowitych zmienia się razem z ilością białek wiążących [3]. Doustna antykoncepcja, estrogeny i ciąża mogą zawyżać wynik całkowitej T4 [4]. Do przemiany T4 w T3 potrzebny jest selen [3][7]. Weatherby i Ferguson wymieniają jako potrzebne do niej także jod i tyrozynę, aminokwas będący szkieletem hormonów tarczycy [4]. Ursinus opisuje oznaczenie selenu jako stały element diagnostyki tarczycy [7].
Typowe układy wyników
Wysokie TSH z niskim fT4 to klasyczny obraz niedoczynności tarczycy [6][7]. W opisanym przez Ursinusa przykładzie pacjentki z chorobą Hashimoto fT4 było wyraźnie obniżone, a fT3 tylko nieznacznie [9]. Wśród możliwych przyczyn wysokiego TSH źródła wymieniają autoimmunologiczne zapalenie tarczycy, niedobór jodu lub żelaza oraz usunięcie tarczycy [1][6]. Opisywane objawy niedoczynności to m.in. przyrost masy ciała, zmęczenie, marznięcie, zaparcia i wolniejsze tętno [1][7].
Niskie TSH z wysokim fT4 lub fT3 to obraz nadczynności tarczycy [6][7]. Jako jej przyczyny wymieniane są choroba Gravesa-Basedowa i choroba Hashimoto, zwłaszcza w początkowej fazie [6][8]. Inne opisywane przyczyny to „gorące” (nadmiernie aktywne) guzki i przyjmowanie zbyt dużej ilości hormonów tarczycy [6]. Jako objawy podawane są m.in. niepokój wewnętrzny, chudnięcie, zaburzenia snu, biegunka, szybkie tętno i złe znoszenie upału [1][7].
Niskie TSH przy hormonach niskich lub prawidłowych może wskazywać na problem z przysadką albo podwzgórzem [1]. Odróżnienie tych sytuacji wymaga dalszych badań zlecanych przez lekarza [1]. Prawidłowe TSH i T4 przy niskiej T3 Weatherby i Ferguson wiążą z możliwym zaburzeniem przemiany T4 w T3 [3]. Wynik T3 może też obniżać ciężka choroba [3].
Na wyniki wpływają także leki [1][4]. Lit (lek stosowany w psychiatrii) może podnosić TSH, a kortykosteroidy (leki sterydowe) mogą je obniżać [1]. Wypadanie włosów może towarzyszyć zarówno niedoczynności, jak i nadczynności [5]. Nasilenie zmian we włosach nie odpowiada przy tym stopniowi zaburzenia tarczycy [5].
Odwrotna T3 (rT3)
rT3 (odwrotna trójjodotyronina) to nieaktywna odmiana T3 powstająca z T4 [3][4]. Weatherby i Ferguson opisują, że podwyższony kortyzol (hormon stresu) często nasila jej wytwarzanie [3]. rT3 może zajmować receptory hormonów tarczycy i osłabiać działanie T3 w tkankach [3]. TSH i T3 bywają wtedy prawidłowe mimo objawów przypominających niedoczynność [3][4].
Według Weatherby'ego i Fergusona przemianę T4 w T3 mogą osłabiać diety głodówkowe, ciąża, stres emocjonalny, zanieczyszczenia środowiska i wiele leków [4]. Ursinus wiąże wzrost rT3 z przewlekłym stresem i opisuje ocenę tego hormonu razem z TSH, fT3 i fT4 [7]. Opisane powiązania rT3 ze stresem i kortyzolem to ujęcie medycyny funkcjonalnej i naturopatii [3][7]. Znaczenie wyniku rT3 ocenia lekarz razem z całym obrazem klinicznym.
Przeciwciała anty-TPO i anty-TG
Układ odpornościowy może omyłkowo wytwarzać przeciwciała skierowane przeciw własnej tarczycy [8]. Skutkiem bywa stan zapalny gruczołu, jego uszkodzenie albo zmiana jego pracy [8].
Anty-TPO są skierowane przeciw peroksydazie tarczycowej, czyli enzymowi biorącemu udział w wytwarzaniu hormonów [8]. Ich wzrost wskazuje przede wszystkim na chorobę Hashimoto, rzadziej wiąże się z chorobą Gravesa-Basedowa [8]. Anty-TG są skierowane przeciw tyreoglobulinie, białku, z którego powstają hormony tarczycy [8]. Według Ursinusa podwyższone anty-TG występują u około co piątej osoby z chorobą Gravesa-Basedowa [8]. W opisanym w tej samej książce przykładzie Hashimoto podwyższone były oba rodzaje przeciwciał [9].
Trzecie oznaczenie to przeciwciała przeciw receptorowi TSH (TRAb). Receptor to miejsce na komórkach tarczycy, z którym łączy się TSH. Przeciwciała TRAb pobudzają je i skłaniają tarczycę do nadprodukcji hormonów [8]. Ich wzrost łączy się z chorobą Gravesa-Basedowa [8].
Weatherby i Ferguson opisują przeciwciała jako pomoc w odróżnianiu Hashimoto, choroby Gravesa i podostrego zapalenia tarczycy [1]. Według nich w dwóch pierwszych chorobach miana (stężenia przeciwciał) są wyraźnie podwyższone, a w podostrym zapaleniu zwykle tylko nieznacznie [1]. Zapalenie tarczycy może przebiegać przy prawidłowych, wysokich lub niskich stężeniach hormonów [2]. Na początku Hashimoto może pojawić się faza nadczynności [8].
Granice TSH w różnych laboratoriach
Zakresy referencyjne różnią się między laboratoriami [6]. Wynik porównuje się więc z zakresem podanym na własnym wydruku [6]. Ursinus zwraca uwagę, że część laboratoriów stosuje starszy, szerszy zakres TSH, a część nowszy, węższy [6]. Za właściwy uważa węższy zakres [6]. Kirkamm i Martin piszą, że międzynarodowe gremia eksperckie zalecają obniżenie górnej granicy normy TSH [5]. Wynik TSH ocenia lekarz razem z fT4, fT3, objawami i innymi badaniami.
Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy
| parametr | zakres laboratoryjny podany w książce |
|---|---|
| TSH | Weatherby i Ferguson (2002): 0,35–5,5 µIU/ml [1]; Ursinus: 0,35–2,50 µIU/ml u dorosłych, według autora podawany przez większość laboratoriów, wcześniej 0,30–4,2 µIU/ml [6]; przykładowy wynik laboratorium: 0,40–4,00 µIU/ml [5] |
| fT4 | 0,89–1,70 ng/dl [7] |
| fT3 | zakres pominięto – w książce podano go z niejasną jednostką [7] |
| rT3 | 90–215 pg/ml [7] |
| T4 całkowita | Weatherby i Ferguson (2002): 4,8–13,2 µg/dl (61,8–169,9 nmol/l) [4] |
| T3 całkowita | Weatherby i Ferguson (2002): 80–230 ng/dl (1,23–3,53 nmol/l) [3] |
Wartości z książki Weatherby'ego i Fergusona pochodzą z 2002 roku. Nowsze źródła podają niższą górną granicę zakresu laboratoryjnego TSH [5][6]. O tym, czy wynik mieści się w normie, rozstrzyga zakres laboratorium, które wykonało badanie, oraz ocena lekarza.
Zakresy bywają podawane w różnych jednostkach; µIU/ml odpowiada liczbowo mIU/l [1]. Weatherby i Ferguson podają dla TSH wartości alarmowe poniżej 0,3 i powyżej 10,0 µIU/ml [1].
Weatherby i Ferguson nie zalecają wskaźnika wolnej tyroksyny (FTI). Według nich zastąpiły go dokładniejsze oznaczenia, np. wolnej T3 [2]. Pojedyncze wartości z tej tabeli nie służą do rozpoznania; układ wyników ocenia lekarz.
Najczęstsze pytania
- Czy prawidłowe TSH wyklucza problem z tarczycą?
Weatherby i Ferguson piszą, że w łagodnych przypadkach TSH bywa prawidłowe mimo objawów niedoczynności [1]. To pogląd medycyny funkcjonalnej. Dlatego autorzy opisują ocenę TSH razem z fT4, fT3 i innymi badaniami, a objawy ocenia lekarz [2].
- Czy podwyższone anty-TPO oznacza chorobę Hashimoto?
Podwyższone anty-TPO wskazują przede wszystkim na Hashimoto, rzadziej występują w chorobie Gravesa-Basedowa [8]. Rozpoznanie stawia lekarz na podstawie przeciwciał, hormonów i obrazu klinicznego.
- Dlaczego oznacza się wolne hormony fT4 i fT3, a nie całkowite?
Hormony całkowite zależą od ilości białek wiążących, na które wpływają m.in. ciąża i estrogeny [3][4]. Wolne hormony lepiej oddają ilość dostępną dla tkanek [3][4].
- Dlaczego zakres referencyjny TSH różni się między laboratoriami?
Ursinus opisuje, że część laboratoriów stosuje starszy, szerszy zakres TSH, a część nowszy, węższy [6]. Kirkamm i Martin piszą, że międzynarodowe gremia eksperckie zalecają obniżenie górnej granicy normy TSH [5]. Wynik porównuje się więc z zakresem podanym na własnym wydruku, a interpretuje go lekarz razem z objawami i innymi badaniami.
Źródła
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „TSH”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „Considerations when Interpreting a Thyroid Test”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „T-3”
- D. Weatherby, S. Ferguson, „Blood Chemistry and CBC Analysis” (2002), rozdz. „T-4”
- R. Kirkamm, M. Martin, „Spezielle Labordiagnostik in der naturheilkundlichen Praxis” (2014), rozdz. „Haarausfall”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Die Schilddrüse – kleines Organ mit großer Wirkung”, podrozdz. „Schilddrüsenstimulierendes Hormon (TSH)”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Die Schilddrüse – kleines Organ mit großer Wirkung”, podrozdz. „Schilddrüsenhormone T3 (Trijodthyronin) und T4 (Thyroxin)” i „Schilddrüsenhormon Reverse-T3 (rT3)”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Die Schilddrüse – kleines Organ mit großer Wirkung”, podrozdz. „Wichtige Schilddrüsenautoantikörper” i „Schilddrüsenunter- und -überfunktion”
- L. Ursinus, „Was dein Blut dir sagt” (2024), rozdz. „Laborbeispiel für Schilddrüsenwerte”