Tymianek: od śródziemnomorskiej przyprawy do syropu na kaszel

Tymianek pospolity (Thymus vulgaris) to znana przyprawa do marynat, mięs, ryb, zup i pizzy ^[1]. Wyciąg z tymianku i tymol, jedna z jego substancji zapachowych, trafiają też do tabletek do ssania, kropli i syropów na kaszel ^[1][2]. Ziele tymianku (nadziemna część rośliny) tradycyjnie stosuje się przy kaszlu i chrypce oraz do płukania gardła ^[3].

Krzewinka z południa Europy

Tymianek występuje na południu Europy, a w Polsce może być uprawiany ^[1]. To wieloletnia krzewinka, która dobrze znosi przycinanie i po nim się rozkrzewia ^[4]. Lubi słoneczne miejsca, ale w polskie zimy często wymarza ^[1]. Ziele zbiera się w czasie kwitnienia i suszy w cieniu, żeby straciło jak najmniej olejku ^[1][4].

W kuchni tymianek doprawia mięsa, ryby, sałatki, wędliny i zupy ^[1]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że jako przyprawa przyspiesza trawienie i pobudza apetyt ^[1]. Tymianek należy do przypraw, które są zarazem artykułem spożywczym i surowcem wpisanym do farmakopei, czyli urzędowego spisu leków ^[5][1].

Co kryje ziele: tymol i spółka

Ziele tymianku zawiera olejek eteryczny (lotną, pachnącą substancję), którego głównym składnikiem czynnym jest tymol ^[4][3]. Obok tymolu olejek zawiera mniej karwakrolu, substancji o bardzo podobnej budowie ^[4][6]. W zielu są też garbniki (substancje, które ściągają błony śluzowe), flawonoidy i substancje gorzkie ^[3][7]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się tymolowi, karwakrolowi i garbnikom hamowanie wzrostu bakterii i grzybów, zwłaszcza w jamie ustnej i gardle ^[7].

Herbatka tymiankowa nie dostarcza olejku w ilości uznanej za skuteczną, ale zawiera inne związki, głównie flawonoidy ^[4]. W piśmiennictwie zielarskim zaznacza się też, że odrobina tymianku w jedzeniu nie działa jak wyodrębniony olejek czy tymol ^[5].

Kaszel: tradycja, która trafiła do syropów

Wyciągi z ziela tymianku tradycyjnie stosuje się przy nieżycie górnych dróg oddechowych, suchym kaszlu, chrypce i trudnym odkrztuszaniu ^[3]. Sięga się po nie także przy wysuszonych błonach śluzowych gardła i krtani ^[3]. Tymianek stosuje się też przy ciasnym, męczącym kaszlu, z którego niewiele się odkrztusza, i przy świszczącym oddechu ^[8]. Tymianek stosuje się również przy objawach zapalenia oskrzeli ^[9].

W piśmiennictwie zielarskim tymianek opisuje się jako łagodne zioło, które działa wykrztuśnie i rozkurczowo ^[8][9]. Przetworom z ziela przypisuje się tam pobudzanie rzęsek wyściełających drogi oddechowe i wydzielanie rzadszego śluzu ^[7]. Taki śluz ma rozrzedzać gęstą wydzielinę zalegającą w gardle i ułatwiać jej odkrztuszenie ^[7]. Słabe działanie rozkurczowe ma dodatkowo wspierać odkrztuszanie ^[3][7].

W piśmiennictwie podaje się napar z łyżki ziela zalanej półtorej szklanki gorącej wody i parzonej pod przykryciem ^[7][3]. Jako środek wykrztuśny pito go między posiłkami ^[7]. W piśmiennictwie zielarskim opisuje się też ziołomiód tymiankowy, czyli nalewkę z tymianku zmieszaną z miodem, stosowany przy kaszlu, chrypce i przeziębieniu ^[1].

Płukanki i stosowanie zewnętrzne

Ten sam napar służy tradycyjnie do płukania jamy ustnej i gardła ^[3]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się tymiankowi stosowanemu na skórę i błony śluzowe działanie przeciwzapalne, przeciwbakteryjne i przeciwwirusowe ^[3][9]. Dawniej kilka kropel alkoholowego roztworu tymolu dodawano do wody do płukania ust przy stanach zapalnych i nieprzyjemnym zapachu ^[2]. Tymol bywał też składnikiem past do zębów ^[2].

Olejek tymiankowy bardzo silnie odkaża, ale przyjęty doustnie mocno drażni błony śluzowe ^[3]. Dlatego nie stosuje się go już wewnętrznie, a tylko zewnętrznie, jako środek przeciwzapalny i rozgrzewający ^[3].

Na co uważać

Olejek tymiankowy i tymol przyjęte doustnie wywołują nudności, ból głowy, zapalenie żołądka i uszkodzenie nerek ^[3]. Nieostrożne picie olejku daje ciężkie objawy zatrucia, a wyodrębniony tymol może spowodować śmiertelne zatrucie ^[7]. Także zbyt duże lub zbyt często powtarzane dawki wyciągów z ziela wywołują nudności, wymioty, zapalenie żołądka, a nawet białko w moczu ^[7].

Możliwe są reakcje uczuleniowe, zwłaszcza po stosowaniu tymianku na skórę ^[9]. Opisywano zapalenie skóry po okładzie z ziół zawierających tymianek oraz u rolników narażonych na pył tymianku ^[9]. U osób z owrzodzeniami podudzi testy skórne na olejek tymiankowy wypadały dodatnio ^[9]. Zgłoszono też przypadek uczulenia całego organizmu na tymianek i pokrewne zioła z tej samej rodziny ^[9].

Tymianek przyjmowało niewiele kobiet w ciąży bez zauważonych wad u dzieci, ale danych jest za mało, by uznać to za bezpieczne ^[9]. Istnieją dawne doniesienia o stosowaniu tymianku do wywoływania poronienia, a duże dawki tymolu mogą je wywołać ^[9]. Tymolu nie podaje się doustnie w ciąży ani podczas karmienia piersią, bo przenika przez łożysko i do mleka ^[6].

Nie są znane przeciwwskazania do stosowania tymianku ani jego interakcje z lekami ^[9]. Nie opisano też problemów związanych z długotrwałym stosowaniem tymianku ^[9].

Dzieci i nastolatki

Olejku tymiankowego nie stosuje się w pobliżu ust i nosa niemowląt i małych dzieci, bo grozi to odruchowym skurczem dróg oddechowych ^[9]. Źródło nie określa granicy wieku. U dzieci i osób starszych objawy niepożądane po doustnym przyjęciu olejku tymiankowego lub tymolu są silniejsze i mogą zagrażać życiu ^[3].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Według jednego źródła ziele zawiera do 3,5% olejku eterycznego, a tymol stanowi w nim do 50% ^[3]. Inne źródło podaje do 2,6% olejku, z tymolem do 45% i karwakrolem 25–60% ^[1]. Farmakopea Polska VI wymaga, by ziele zawierało nie mniej niż 1% olejku eterycznego ^[1]. Ziele zawiera też do 10% garbników ^[3][7].

W badaniach laboratoryjnych tymol i karwakrol uszkadzały błony komórkowe bakterii, co prowadziło do ich śmierci ^[9]. W badaniach na komórkach tymianek łączył się z tymi samymi miejscami w komórkach co hormony płciowe, dlatego opisuje się go jako roślinę o słabym działaniu podobnym do estrogenów ^[10]. Tymianek może pobudzać enzymy wątroby rozkładające substancje obce, ale znaczenie tego dla ludzi jest niepewne ^[9].

U myszy, którym przez 3 miesiące podawano wyciąg z tymianku w ilości 100 mg/kg masy ciała (dawka użyta w badaniu, nie zalecenie), zwiększała się masa wątroby i jąder ^[9][10]. W tym badaniu nie wykazano szkodliwego wpływu na plemniki ^[10]. Olejek tymiankowy i tymol nie uszkadzały materiału genetycznego w testach laboratoryjnych na bakteriach ^[9]. Poronienie mogą wywołać dawki tymolu powyżej 1 g ^[9].

Jako typową dawkę dla dorosłych podaje się 2–6 ml wyciągu płynnego na dobę (opis ze źródła, nie zalecenie) ^[10]. Tymianek ma pozytywną monografię niemieckiej Komisji E, zespołu oceniającego zioła lecznicze ^[9].