Lubczyk, natka, koper i chrzan – zielarska strona warzywnika

Rośliny z przydomowego warzywnika trafiały dawniej nie tylko do garnka, ale też do zielarskich mieszanek ^[1]. Korzeń lubczyka i pietruszki uchodził za środek moczopędny, owoce kopru za środek na wzdęcia, a chrzan służył do rozgrzewających okładów ^{[2][3][4][5][6]}. Do celów zielarskich wykorzystuje się przy tym nie tylko liście, ale także korzenie i owoce tych roślin ^[7][8][5][6].

Lubczyk: korzeń z dawnych mieszanek

Lubczyk ogrodowy (Levisticum officinale) ma duże, lśniące, mięsiste liście podobne do liści selera ^[7][9]. W zielarstwie wykorzystuje się jego korzeń, a także owoce i liście ^[7]. W medycynie ludowej uchodził za środek moczopędny, wiatropędny i wywołujący miesiączkę ^[2]. Korzeń lubczyka zalecano też dawniej jako środek wykrztuśny ^[10].

W piśmiennictwie zielarskim korzeniowi lubczyka przypisuje się pobudzanie wydzielania soku żołądkowego i łagodzenie skurczów jelit ^[10][2]. Opisuje się go jako typowy środek wiatropędny, czyli ułatwiający odchodzenie gazów i zmniejszający wzdęcia ^[10][2]. Tradycyjnie stosowano go przy wzdęciach, bólach brzucha, niestrawności i braku apetytu ^[10][2]. Z korzenia przygotowuje się napar pity po jedzeniu albo odwar ^[10][2].

Przetworom z korzenia przypisuje się słabe działanie moczopędne: moczu przybywa niewiele, ale nerki wydalają więcej soli mineralnych i mocznika ^[2]. Korzeń lubczyka wchodził w skład dawnych mieszanek ziołowych moczopędnych i nerkowych ^[1][11]. W piśmiennictwie zielarskim zalecano go też przy obrzękach, skąpomoczu i w zapobieganiu kamicy moczowej ^[7]. W wierzeniach ludowych lubczyk był też środkiem „na miłość”, ale badania naukowe tego nie potwierdziły ^[2].

W przeglądzie badań u ludzi oceniano preparat złożony z tysiącznika, lubczyka i rozmarynu, a nie sam lubczyk ^[12]. Dodanie go do zwykłego leczenia wiązało się z rzadszymi nawrotami zakażeń dróg moczowych u dorosłych i dzieci ^[12]. Kamienie nerkowe częściej wydalały się samoistnie, gdy preparat dodawano do standardowego leczenia ^[12]. Część tych badań była jednak słabo zaplanowana, więc autorzy przeglądu uznali, że wyniki pozostają niepewne ^[12].

Surowca lubczyka nie stosuje się w ostrych stanach zapalnych miąższu nerek ani przy upośledzonej czynności nerek ^[13]. Lubczyk zawiera furanokumaryny (substancje zwiększające wrażliwość skóry na promienie słoneczne) ^[13]. Skórę uwrażliwiają na słońce wyciągi wodne i alkoholowe, przy czym najsilniej alkoholowe ^[7]. W piśmiennictwie podaje się, że przetwory z lubczyka w zalecanych dawkach nie wywołują objawów szkodliwych ^[2].

Pietruszka: natka na talerzu, korzeń i owoc w zielarstwie

Pietruszka zwyczajna (Petroselinum sativum) dostarcza surowców zielarskich z korzenia, liści i owoców ^[8]. Zielona natka jest zasobna w witaminę C ^[8]. Korzeń i owoc pietruszki stosowano jako środek moczopędny przy skąpomoczu, obrzękach i kamicy moczowej ^[3][8]. W piśmiennictwie zielarskim przypisuje się im ułatwianie przesączania moczu w nerkach i zwiększanie jego ilości ^[14][8].

Pietruszkę stosowano też przy przemijających kłopotach z trawieniem: braku apetytu, wzdęciach i bólach brzucha ^[14][3]. Owoc działa silniej niż korzeń, bo zawiera znacznie więcej olejku eterycznego (lotnych substancji zapachowych) ^[14]. W badaniach na szczurach wodny wyciąg ze świeżych liści pietruszki sprzyjał gojeniu żołądka uszkodzonego alkoholem ^[15].

Surowców pietruszki nie stosuje się w zapaleniach miąższu nerek ani przy upośledzonej czynności nerek ^[13]. Przedawkowanie alkoholowych wyciągów lub olejku z pietruszki objawia się m.in. podrażnieniem nerek, zawrotami głowy, halucynacjami i nudnościami ^[8]. Opisano przypadek oparzeń skóry na słońcu po zjedzeniu dużych ilości zupy z selera, pietruszki i pasternaku ^[16]. U osób biorących warfarynę (lek przeciwzakrzepowy na receptę) zaleca się indywidualne obserwowanie możliwej interakcji z pietruszką ^[16]. To samo źródło uznaje jednak całkowity zakaz pietruszki przy warfarynie za nadmierną ostrożność ^[16].

Koper: koperek w kuchni, owoce na wzdęcia

Koper ogrodowy (Anethum graveolens) to jadalna, aromatyczna roślina uprawiana od starożytności ^[17]. W zielarstwie z kopru wykorzystuje się owoce ^[5][4]. Napar z owoców stosuje się głównie przy zaburzeniach trawienia jako środek wiatropędny ^[4]. Owocom przypisuje się pobudzanie wydzielania soku żołądkowego, rozkurczanie jelit i hamowanie rozwoju drobnoustrojów w jelitach ^[5][4].

U młodzieży i osób starszych owoce kopru stosuje się przy łagodnej niestrawności ^[5]. Owoce rozdrabnia się przed zalaniem wrzątkiem, a napar pije po posiłkach ^[4]. W piśmiennictwie zaleca się łączenie ich m.in. z owocem kminku i anyżu, rumiankiem oraz miętą pieprzową ^[5]. Działanie moczopędne kopru jest słabe: u części osób ilość moczu rośnie nieznacznie i niestale ^[5]. W piśmiennictwie podaje się, że przetwory z owocu kopru w zalecanych dawkach nie wywołują szkodliwych objawów ^[4].

W przeglądzie badań porównywano osoby przyjmujące koper z osobami, które go nie przyjmowały ^[17]. W takich badaniach u osób biorących koper spadał cholesterol całkowity, „zły” cholesterol i trójglicerydy we krwi ^[17]. Obniżał się jednak także „dobry” cholesterol ^[17]. Autorzy przeglądu podkreślają, że do potwierdzenia tych wyników potrzebne są lepsze badania ^[17].

Chrzan: ostra przyprawa i rozgrzewający okład

Surowcem zielarskim chrzanu pospolitego (Armoracia rusticana) jest korzeń i liść, przy czym korzeń najcenniejszy jest na świeżo ^[18]. W piśmiennictwie zielarskim podaje się, że utarty świeży korzeń jako przyprawa do mięsa pobudza wydzielanie soków trawiennych ^[6]. Korzeń zawiera dużo witaminy C, dlatego dawniej służył do zapobiegania szkorbutowi (chorobie z niedoboru tej witaminy) ^[6][18].

Z soku ze świeżo startego korzenia i miodu przygotowywano syrop chrzanowy ^[6]. Stosowano go przy uporczywym kaszlu, zapaleniu oskrzeli i nieżytach górnych dróg oddechowych ^[6]. Syropowi przypisywano działanie wykrztuśne i odkażające drogi oddechowe ^[6]. Według badań laboratoryjnych olejki z chrzanu, w tym ostry olejek gorczycowy, działają przeciwbakteryjnie ^[19].

Okład to drobno starta miazga ze świeżego korzenia, położona na bolące miejsce i przykryta ceratką lub folią ^[6][20]. Tradycyjnie przykładano go przy chorobie reumatycznej, bólach stawów i mięśni oraz nadwerężeniu ścięgien ^[6]. W piśmiennictwie zielarskim okładowi przypisuje się łagodzenie bólu przez drażnienie, przekrwienie i ogrzanie skóry ^[6]. Opisywano też doraźną ulgę w bólach kolan przy zwyrodnieniu stawu kolanowego ^[20].

Świeży korzeń chrzanu drażni skórę ^[6]. Okład pozostawiony zbyt długo może uszkodzić skórę i wywołać zapalenie, pęcherze, a nawet ropienie ^[6]. Dlatego okład zdejmuje się, gdy tylko pojawi się uczucie pieczenia skóry ^[20]. Gdy pieczenie utrzymuje się zbyt silnie, skórę smaruje się oliwą lub innym tłuszczem ^[6].

Ciąża i karmienie piersią

Wyciągów z lubczyka nie podaje się kobietom w ciąży, karmiącym piersią ani skłonnym do krwotoków z macicy ^[7]. Przetworów z pietruszki nie zaleca się kobietom w ciąży i karmiącym, a wyciągów z owocu nie powinno się w ciąży podawać ^[8][3]. Duże dawki wyciągu z owoców pietruszki przyjmowane długo wywołują skurcze macicy, a nawet krwawienia z macicy ^[14].

Składniki lubczyka przenikają do mleka matki i działają na niemowlę, m.in. zwiększając jego wrażliwość na słońce ^[7]. Owoce kopru pobudzają wydzielanie mleka i przyjmują je matki karmiące ^[5][4]. Ich składniki przechodzą do mleka i działają na karmione niemowlę, choć słabiej niż napar podany dziecku ^[5].

Dzieci i nastolatki

Korzeń i owoc pietruszki wymienia się jako środek wiatropędny u dzieci i młodzieży ^[14]. Wyciągi z owocu pietruszki są jednak przeciwwskazane u małych dzieci ^[3]. Źródło nie określa granicy wieku. Inne źródła zalecają ostrożność przy podawaniu małym dzieciom samych owoców pietruszki ^[14].

Owoce kopru stosuje się u niemowląt i małych dzieci przy wzdęciach, bólach brzucha od gazów, odbijaniu i czkawce ^[5]. W piśmiennictwie podaje się, że jako środek wiatropędny nie wywołują szkodliwych działań ubocznych i można je podawać nawet niemowlętom ^[5]. Napar dla dzieci przygotowuje się z mniejszej ilości owoców niż dla dorosłych i podaje łyżkami tuż po posiłkach ^[4][5]. Syrop chrzanowy podawano dzieciom przy kaszlu w mniejszych porcjach niż dorosłym ^[6].

Czego nie stosować samodzielnie

Blekot ogrodowy, trujący sobowtór pietruszki, był przyczyną licznych śmiertelnych zatruć po pomyleniu go z pietruszką ^[21].

Dla dociekliwych: szczegóły badań i mechanizmy

Korzeń lubczyka zawiera ok. 1–1,5% olejku eterycznego, szczególnie bogatego w ftalidy (grupa związków typowych dla tego olejku) ^[7][22]. W piśmiennictwie zielarskim od zawartości tych związków uzależnia się wartość przetworów z lubczyka, a preparaty ubogie w olejek uznaje się za mało skuteczne ^[7]. Moczopędne działanie lubczyka wiąże się prawdopodobnie z lepszym przepływem krwi przez nerki i szybszym przesączaniem w kłębuszkach nerkowych (drobnych filtrach nerki) ^[2].

Przegląd preparatu z tysiącznika, lubczyka i rozmarynu objął 17 badań klinicznych, w których preparat dodawano do standardowego leczenia albo z nim porównywano ^[12]. Przy kamicy nerkowej preparat dodawano do leczenia przez 10 dni ^[12]. Wśród 3115 pacjentów zgłoszono tylko jedno działanie niepożądane – wysypkę skórną ^[12]. Część badań była słabo zaplanowana, więc nie wiadomo, czy obserwowane różnice nie były przypadkowe ^[12].

Przegląd badań nad koprem objął 6 badań z grupą porównawczą i 171 osób przyjmujących koper w postaci suplementu ^[17]. Trójglicerydy spadały wyraźniej u osób z podwyższonymi tłuszczami we krwi i z cukrzycą typu 2 ^[17]. Autorzy uznali, że do pewnych wniosków potrzebne są lepsze badania z grupą porównawczą ^[17].

Owoce kopru zawierają 3–4% olejku eterycznego, w którym 40–60% stanowi karwon (główny składnik tego olejku) ^[4]. Za rozkurczanie jelit odpowiadają według piśmiennictwa kumaryny (grupa substancji roślinnych) i olejek eteryczny ^[5]. Olejek eteryczny stanowi ok. 0,5% korzenia pietruszki i do 5% owocu, co tłumaczy silniejsze działanie owocu ^[8][14]. Skurcze macicy po dużych dawkach przypisuje się mirystycynie, a uszkodzenie błony śluzowej przewodu pokarmowego apiolowi (składnikom olejku pietruszkowego) ^[14]. Świeży korzeń chrzanu zawiera sinigrynę (związek zawierający siarkę), z której pod wpływem enzymów rośliny powstaje ostry olejek gorczycowy ^[6][18]. Korzeń chrzanu zawiera też do 0,3% witaminy C ^[6].